‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ हा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा अखेरचा ग्रंथ आहे. बाबासाहेबांच्या महापरिनिर्वाणानंतर, १९५७ मध्ये तो प्रकाशित झाला. ग्रंथ मोठा आणि विचारप्रधान असल्याने तो सलग वाचणे अनेकांना अवघड वाटू शकते. या लेखात ग्रंथाची रचना, योग्य आवृत्ती, वाचनाच्या ७ पायऱ्या, ८ आठवड्यांचा आराखडा आणि उपयोगी पाली वचने सोप्या भाषेत दिली आहेत.
अनुक्रमणिका
- ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ ग्रंथाची ओळख
- बाबासाहेबांनी हा ग्रंथ का लिहिला?
- ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’: आठ खंडांची रचना
- कोणती आवृत्ती वाचावी?
- ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ कसा वाचावा? ७ पायऱ्या
- ८ आठवड्यांचा वाचन आराखडा
- पारंपरिक मांडणी आणि बाबासाहेबांचे चार प्रश्न
- ग्रंथातील महत्त्वाच्या संकल्पना
- वाचताना सोबत ठेवावी दोन पाली वचने
- वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
- निष्कर्ष
‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ ग्रंथाची ओळख
या ग्रंथाचे मूळ इंग्रजी नाव ‘The Buddha and His Dhamma’ आहे. मराठीत तो ‘भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ या नावाने अनेक प्रकाशकांकडून मिळतो. ६ डिसेंबर १९५६ रोजी बाबासाहेबांचे महापरिनिर्वाण झाले. त्यामुळे हा ग्रंथ त्यांच्या हयातीत प्रकाशित होऊ शकला नाही.
नवयान बौद्ध परंपरेत हा ग्रंथ धम्मग्रंथ म्हणून मानला जातो. नवयानाविषयी अधिक माहितीसाठी नवयान बौद्ध धम्म म्हणजे काय हा लेख वाचा.
ग्रंथाची विभागणी खंड (Book), भाग (Part), प्रकरण (§) आणि क्रमांकित परिच्छेद अशी आहे. त्यामुळे एखादा मुद्दा ‘खंड ३, भाग ४, प्रकरण ८’ अशा पद्धतीने नेमका सांगता येतो. ६ डिसेंबरच्या अभिवादन सभेत या ग्रंथाचा उल्लेख करायचा असल्यास आमची महापरिनिर्वाण दिनाची भाषणे आणि निबंध उपयोगी ठरतील.
बाबासाहेबांनी हा ग्रंथ का लिहिला?
‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ लिहिण्यामागची भूमिका बाबासाहेबांनी स्वतः स्पष्ट केली आहे. ‘अप्रकाशित प्रस्तावना’ (Unpublished Preface) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रस्तावनेत ते एका प्रश्नाचे उत्तर देतात. आपला कल बौद्ध धम्माकडे का आहे, असा प्रश्न लोक त्यांना विचारत होते. त्यावर त्यांनी लिहिले:
“If a modern man who knows science must have a religion, the only religion he can have is the Religion of the Buddha.”
मराठी अनुवाद: विज्ञान जाणणाऱ्या आधुनिक माणसाला धर्म हवाच असेल, तर तो फक्त बुद्धांचा धम्मच असू शकतो.
सर्व धर्मांच्या ३५ वर्षांच्या बारकाईच्या अभ्यासानंतर हा विश्वास तयार झाला, असेही त्यांनी याच प्रस्तावनेत लिहिले आहे. १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे त्यांनी लाखो अनुयायांसह धम्मदीक्षा घेतली. त्या प्रसंगासाठी धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाचा इतिहास वाचा.
अभ्यासकांच्या मते, विशाल बौद्ध साहित्यातून बुद्धांचे जीवन आणि शिकवण सामान्य वाचकासाठी एका ग्रंथात आणण्याचा हा प्रयत्न आहे. प्रास्ताविकात (Introduction) बाबासाहेबांनी पारंपरिक मांडणीविषयी चार प्रश्न उपस्थित केले आहेत. ते प्रश्न समजले, तर संपूर्ण ग्रंथ वाचणे सोपे होते.
‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’: आठ खंडांची रचना
प्रस्तावना आणि प्रास्ताविकानंतर ग्रंथात आठ खंड आणि शेवटी उपसंहार (Epilogue) आहे. अभ्यासकांच्या मते, मांडणी बुद्ध, धम्म आणि संघ या क्रमाने होते आणि शेवट पुन्हा बुद्धांच्या व्यक्तिमत्त्वाने होतो. तक्त्यातील मराठी नावे आमचा अनुवाद आहेत; मराठी आवृत्त्यांमध्ये शब्द थोडे वेगळे असू शकतात.
| खंड | मूळ इंग्रजी नाव | मराठी अनुवाद | मुख्य विषय |
|---|---|---|---|
| १ | Siddharth Gautama — How a Bodhisatta became the Buddha | सिद्धार्थ गौतम: बोधिसत्त्व बुद्ध कसे झाले | जन्म, परिव्रज्या, ज्ञानप्राप्ती |
| २ | Campaign of Conversion | धम्मप्रसाराची मोहीम | पहिले शिष्य, राजे व श्रेष्ठी, पतित व गुन्हेगार मानलेल्यांचा धम्मस्वीकार |
| ३ | What the Buddha Taught | बुद्धांनी काय शिकवले | धम्म काय, धम्म काय नाही, सद्धम्म काय |
| ४ | Religion and Dhamma | धर्म (रिलिजन) आणि धम्म | धर्म व धम्म यांतील फरक, नैतिकता |
| ५ | The Sangh | संघ | भिक्खूविषयी बुद्धांची कल्पना, भिक्खू आणि गृहस्थ |
| ६ | He and His Contemporaries | तथागत आणि त्यांचे समकालीन | बुद्धांच्या काळातील लोक आणि त्यांच्याशी संबंध |
| ७ | The Wanderer’s Last Journey | परिव्राजकाचा अखेरचा प्रवास | अखेरचा प्रवास आणि महापरिनिर्वाण |
| ८ | The Man who was Siddharth Gautama | सिद्धार्थ गौतम नावाचा माणूस | व्यक्तिमत्त्व आणि माणुसकी |
खंड २ मध्ये पतित आणि गुन्हेगार मानलेल्या लोकांनी धम्म स्वीकारल्याच्या कथा आहेत. बौद्ध साहित्यातील अशीच एक प्रसिद्ध कथा म्हणजे अंगुलिमालाचे परिवर्तन. खंड ५ वाचताना बौद्ध संघातील संसदीय पद्धत हा लेखही उपयोगी ठरेल. खंड ७ समजून घेण्यासाठी महापरिनिर्वाण म्हणजे काय हे वाचा.
कोणती आवृत्ती वाचावी?
‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ या ग्रंथाच्या अनेक आवृत्त्या आणि अनुवाद आहेत. मूळ आवृत्ती संदर्भ, तळटीपा आणि संदर्भसूची यांशिवाय प्रकाशित झाली. त्यामुळे अभ्यासासाठी आवृत्तीची निवड महत्त्वाची ठरते.
| आवृत्ती | वैशिष्ट्य | कोणासाठी उपयोगी |
|---|---|---|
| मूळ इंग्रजी (१९५७) | बाबासाहेबांचे मूळ शब्द | इंग्रजी वाचणारे |
| मराठी: ‘भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ | अनेक प्रकाशकांच्या आवृत्त्या; अनुवादानुसार भाषा बदलते | बहुतेक मराठी वाचक |
| हिंदी अनुवाद (१९६१) | भदंत आनंद कौसल्यायन यांचा अनुवाद; या आवृत्तीत प्रथमच संदर्भ जोडले गेले | हिंदी वाचक, संदर्भ शोधणारे |
| ‘Writings and Speeches’, खंड ११ (१९९२) | महाराष्ट्र शासनाचे प्रकाशन; मूळ मजकुरासोबत पाली व इतर स्रोतांची सूची | अभ्यासक |
| ऑक्सफर्डची ‘क्रिटिकल एडिशन’ (२०११) | संपादक आकाश सिंह राठोर व अजय वर्मा; स्रोत दाखवणाऱ्या तळटीपा व टिपणे | सखोल अभ्यास करणारे |
मूळ इंग्रजी मजकूर कोलंबिया विद्यापीठाच्या संकेतस्थळावर भागानुसार वाचता येतो.
‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ कसा वाचावा? ७ पायऱ्या
हा ग्रंथ कसा वाचावा, याचे सूत्र ग्रंथातच आहे. खंड ३ च्या ‘धम्म काय नाही’ (What is Not Dhamma) या भागात बाबासाहेब सांगतात की धम्मग्रंथ अचूक आणि अंतिम मानणे म्हणजे धम्म नव्हे. याच भागातील एका वचनाचा आशय असा आहे: अर्थ न समजता हजार शब्द म्हणण्याचा काय उपयोग? एक सत्य समजून त्याप्रमाणे वागणे, हाच मुक्तीचा मार्ग आहे.
१. आधी प्रस्तावना आणि प्रास्ताविक वाचा
थेट खंड १ पासून सुरुवात करण्याऐवजी आधी प्रस्तावना आणि प्रास्ताविक वाचा. प्रास्ताविकातील चार प्रश्न ही संपूर्ण ग्रंथाची किल्ली आहे.
२. पहिले वाचन क्रमाने करा
पहिल्या वाचनात खंड १ ते ८ क्रमाने वाचा. त्यामुळे चरित्र, शिकवण आणि संघ यांचा संबंध लक्षात येतो. दुसऱ्या वाचनात विषयानुसार हवा तो भाग पुन्हा वाचा.
३. रोज थोडे, पण नियमित वाचा
रोज ३० ते ४० मिनिटे किंवा एक-दोन प्रकरणे पुरेशी आहेत. एकाच दिवशी खूप वाचण्यापेक्षा नियमित वाचन जास्त उपयोगी ठरते.
४. वाचनाची वही ठेवा
- नवीन पाली शब्द आणि त्यांचे अर्थ
- वाचताना मनात आलेले प्रश्न
- आवडलेले परिच्छेद, खंड-भाग-प्रकरण क्रमांकासह
५. मूळ स्रोतांशी पडताळा करा
बाबासाहेबांनी सुत्तपिटक, जातक, ललितविस्तर, बुद्धचरित अशा अनेक ग्रंथांतून प्रसंग निवडले आहेत. एखादा प्रसंग कुठून घेतला, हे खंड ११ मधील स्रोतसूचीत किंवा क्रिटिकल एडिशनमध्ये पाहता येते. धम्मपदासारखे मूळ ग्रंथही सोबत वाचा.
६. सामूहिक वाचन आणि चर्चा करा
बुद्धविहारात किंवा घरी आठवड्यातून एकदा सामूहिक वाचन ठेवा. एकाने वाचावे, इतरांनी ऐकावे आणि शेवटी दहा मिनिटे चर्चा करावी. अशा उपक्रमासाठी बौद्ध धम्मातील वर्षावास हा काळ योग्य ठरू शकतो.
७. वाचलेले आचरणात आणा
धम्मपदाच्या १९ व्या गाथेचा आशय असा आहे: धम्मवचने कितीही म्हटली, पण त्याप्रमाणे आचरण केले नाही, तर माणूस दुसऱ्यांच्या गाई मोजणाऱ्या गुराख्यासारखा राहतो. म्हणून दर आठवड्याला वाचलेल्या भागातून एक गोष्ट आचरणात आणण्याचा संकल्प करा.
८ आठवड्यांचा वाचन आराखडा
हा आराखडा ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ पहिल्यांदा वाचणाऱ्यांसाठी आहे. यात रोज ३० ते ४० मिनिटे वाचन गृहीत धरले आहे. आपल्या वेगानुसार तो कमी-जास्त करा.
| आठवडा | वाचन | लक्ष द्यावयाचा मुद्दा |
|---|---|---|
| १ | प्रस्तावना, प्रास्ताविक, खंड १ ची सुरुवात | चार प्रश्न; परिव्रज्येचे कारण |
| २ | खंड १ (उर्वरित) | ज्ञानप्राप्तीपर्यंतचा प्रवास |
| ३ | खंड २ | धम्म समाजाच्या सर्व स्तरांपर्यंत कसा पोहोचला |
| ४ | खंड ३, भाग १ ते ३ | धम्मात बुद्धांचे स्थान; धम्म काय |
| ५ | खंड ३, भाग ४ व ५ | धम्म काय नाही; सद्धम्म काय |
| ६ | खंड ४ | धर्म आणि धम्म यांतील फरक |
| ७ | खंड ५ व ६ | भिक्खू, गृहस्थ आणि समकालीन |
| ८ | खंड ७, खंड ८ आणि उपसंहार | अखेरचा प्रवास; माणूस म्हणून बुद्ध |
☸️ धम्माची शिकवण आता व्हिडिओमध्ये, आपल्या मराठी भाषेत!
बुद्ध वंदना, धम्म प्रवचन, बौद्ध इतिहास आणि बाबासाहेबांचे विचार पाहण्यासाठी आमचे YouTube चॅनल सबस्क्राईब करा आणि बेल आयकॉन दाबा 🔔▶ YouTube वर सबस्क्राईब करा
पारंपरिक मांडणी आणि बाबासाहेबांचे चार प्रश्न
‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ या ग्रंथाच्या प्रास्ताविकात बाबासाहेबांनी चार मुद्द्यांवर पारंपरिक मांडणीविषयी प्रश्न उपस्थित केले. काही ठिकाणी त्यांचे विवेचन थेरवाद परंपरेपेक्षा वेगळे आहे. वाचताना दोन्ही बाजू माहीत असल्यास गोंधळ होत नाही.
| मुद्दा | परंपरेनुसार (थेरवाद) | बाबासाहेबांच्या मते |
|---|---|---|
| परिव्रज्या (गृहत्याग) | वृद्ध, रोगी, मृतदेह आणि परिव्राजक ही चार दृश्ये पाहून सिद्धार्थांनी गृहत्याग केला. | हे कारण त्यांना पटले नाही; २९ वर्षांच्या सिद्धार्थांनी अशी दृश्ये आधीच पाहिली असणार. ग्रंथात रोहिणी नदीच्या पाण्यावरून शाक्य-कोलियांमधील युद्धाला सिद्धार्थांनी केलेला विरोध हे परिव्रज्येचे कारण दाखवले आहे. |
| चार आर्यसत्ये | सारनाथ येथील पहिल्या प्रवचनाचा (धम्मचक्कप्पवत्तन सुत्त) गाभा. | ही मांडणी मूळ शिकवणीचा भाग आहे का, असा प्रश्न. जीवन, मृत्यू आणि पुनर्जन्म सारे दुःखच मानले, तर माणसाला आशा उरत नाही, असा आक्षेप. |
| आत्मा, कर्म, पुनर्जन्म | आत्मा नसतानाही (अनत्ता) कर्म आणि पुनर्जन्म कार्यकारणभावाने (पटिच्चसमुप्पाद) चालतात. | आत्मा नसेल तर कर्म आणि पुनर्जन्म कसे, असा प्रश्न. मागील जन्मीच्या कर्मामुळे माणसाचे आजचे स्थान ठरते, ही कल्पना बुद्धांनी नाकारली, अशी मांडणी. |
| भिक्खूचे ध्येय | शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांद्वारे निर्वाण हे मुख्य ध्येय; सोबत लोकांना धम्म सांगणे. | भिक्खू स्वतःची पूर्णता साधणारा असावा की लोकांचा मित्र, मार्गदर्शक आणि सेवक, असा प्रश्न; समाजसेवेवर भर. |
परंपरेनुसार तथागतांनी पहिल्या साठ भिक्खूंना ‘बहुजनहिताय बहुजनसुखाय’, म्हणजे बहुजनांच्या हितासाठी आणि सुखासाठी, धम्म सांगायला पाठवले (विनय पिटक, महावग्ग). म्हणजे लोककल्याणाचा विचार दोन्ही मांडणींत आहे. फरक आहे तो प्राधान्याचा. कर्माची पारंपरिक मांडणी समजून घेण्यासाठी पटिच्चसमुप्पाद आणि कर्म सिद्धांत हा लेख वाचा.
ग्रंथातील महत्त्वाच्या संकल्पना
‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ पहिल्यांदा वाचताना खालील संकल्पनांकडे विशेष लक्ष द्या.
बुद्ध मार्गदाता आहेत
खंड ३ च्या पहिल्या भागातील एका प्रकरणाचे शीर्षकच असे आहे:
“The Buddha did not promise to give salvation. He said He was Marga Data (Way Finder) and not Moksha Data (Giver of Salvation).”
मराठी अनुवाद: बुद्धांनी मुक्ती देण्याचे वचन दिले नाही. ते मार्ग दाखवणारे (मार्गदाता) होते, मोक्ष देणारे (मोक्षदाता) नव्हे.
धर्म आणि धम्म
खंड ४ च्या पहिल्या भागात धर्म (रिलिजन) आणि धम्म यांचा हेतू वेगळा कसा, हे सांगितले आहे. आशय: धर्म जगाच्या उत्पत्तीचे स्पष्टीकरण देण्याचा प्रयत्न करतो, तर धम्माचा हेतू जगाची पुनर्रचना करणे हा आहे.
नैतिकता आणि शील
याच भागात ‘धम्म आणि नैतिकता’ हे प्रकरण आहे. केवळ नैतिकता पुरेशी नाही, ती पवित्र आणि सार्वत्रिक व्हायला हवी, असे बाबासाहेबांनी मांडले आहे. ‘सद्धम्म काय’ (खंड ३, भाग ५) या भागात केवळ प्रज्ञा पुरेशी नाही, तिच्यासोबत शील हवे, असेही सांगितले आहे.
वाचताना सोबत ठेवावी दोन पाली वचने
बाबासाहेबांनी मांडलेला ‘मार्गदाता’ विचार आणि धम्मग्रंथ अचूक न मानण्याची भूमिका त्रिपिटकातील खालील वचनांतही दिसते.
१. तथागत केवळ मार्ग सांगतात
तुम्हेहि किच्चमातप्पं, अक्खातारो तथागता।
पटिपन्ना पमोक्खन्ति, झायिनो मारबन्धना॥
(धम्मपद, गाथा २७६)
मराठी अर्थ: प्रयत्न तुम्हालाच करायचा आहे; तथागत फक्त मार्ग सांगणारे आहेत. त्या मार्गावर चालणारे ध्यानी माराच्या, म्हणजे मनातील विकारांच्या, बंधनातून मुक्त होतात.
| पाली शब्द | मराठी अर्थ |
|---|---|
| तुम्हेहि | तुम्हीच, तुमच्याकडून |
| किच्चमातप्पं (किच्चं + आतप्पं) | करायचा उत्साही प्रयत्न |
| अक्खातारो | सांगणारे, मार्ग दाखवणारे |
| पटिपन्ना | मार्गावर चालणारे |
| झायिनो | ध्यान करणारे |
| पमोक्खन्ति | मुक्त होतात |
२. ग्रंथात आहे म्हणून स्वीकारू नका
एथ तुम्हे, कालामा, मा अनुस्सवेन, मा परम्पराय, मा इतिकिराय,
मा पिटकसम्पदानेन, मा तक्कहेतु, मा नयहेतु, मा आकारपरिवितक्केन,
मा दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिया, मा भब्बरूपताय, मा समणो नो गरूति।
(अंगुत्तर निकाय ३.६५, केसमुत्ति सुत्त)
मराठी अर्थ: कालामांनो, खालील कारणांवरून कोणतीही गोष्ट केवळ स्वीकारू नका.
| पाली शब्द | मराठी अर्थ |
|---|---|
| मा अनुस्सवेन | केवळ ऐकले म्हणून नव्हे |
| मा परम्पराय | परंपरा आहे म्हणून नव्हे |
| मा इतिकिराय | ‘असे म्हणतात’ म्हणून नव्हे |
| मा पिटकसम्पदानेन | धर्मग्रंथात आहे म्हणून नव्हे |
| मा तक्कहेतु, मा नयहेतु | केवळ तर्क किंवा अनुमानामुळे नव्हे |
| मा आकारपरिवितक्केन | वरवरच्या विचारामुळे नव्हे |
| मा दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिया | आपल्या मताशी जुळते म्हणून नव्हे |
| मा भब्बरूपताय | सांगणारा योग्य दिसतो म्हणून नव्हे |
| मा समणो नो गरूति | ‘हा श्रमण आपला गुरू आहे’ म्हणून नव्हे |
सुत्ताच्या पुढील भागाचा आशय: एखादी गोष्ट कुशल, निर्दोष, सुज्ञांनी प्रशंसलेली आणि हित व सुख देणारी आहे, हे स्वतः जाणाल, तेव्हा ती आचरणात आणा. हाच नियम ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ वाचतानाही लागू होतो. संपूर्ण सुत्त SuttaCentral वरील केसमुत्ति सुत्त येथे वाचता येईल.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ हा ग्रंथ कधी प्रकाशित झाला?
हा ग्रंथ १९५७ मध्ये प्रकाशित झाला. ६ डिसेंबर १९५६ रोजी बाबासाहेबांचे महापरिनिर्वाण झाले होते, त्यामुळे तो त्यांच्या हयातीत प्रसिद्ध होऊ शकला नाही. मूळ ग्रंथ इंग्रजीत आहे.
मराठीत हा ग्रंथ कोणत्या नावाने मिळतो?
मराठीत तो ‘भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ या नावाने अनेक प्रकाशकांकडून मिळतो. अनुवादानुसार भाषा थोडी बदलते. म्हणून शक्य असल्यास कठीण भाग मूळ इंग्रजीशी ताडून पाहा.
‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ ऑनलाइन वाचता येतो का?
होय. मूळ इंग्रजी मजकूर कोलंबिया विद्यापीठाच्या संकेतस्थळावर भागानुसार उपलब्ध आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘Writings and Speeches’ मालिकेतील खंड ११ म्हणजेही हाच ग्रंथ आहे.
नवशिक्यांनी कोणत्या भागापासून सुरुवात करावी?
आधी प्रस्तावना आणि प्रास्ताविक वाचा, मग खंड १. वेळ कमी असेल, तर खंड ३ (‘बुद्धांनी काय शिकवले’) आणि खंड ४ (‘धर्म आणि धम्म’) आधी वाचा.
हा ग्रंथ वाचला तर त्रिपिटक वाचण्याची गरज आहे का?
बाबासाहेबांनी अनेक स्रोतांतून निवडक प्रसंग घेऊन आपल्या दृष्टिकोनातून मांडणी केली आहे. म्हणून धम्मपदासारखे मूळ ग्रंथ सोबत वाचल्यास धम्माची समज अधिक पक्की होते.
संपूर्ण ग्रंथ वाचायला किती वेळ लागतो?
हे वाचनाच्या वेगावर अवलंबून आहे. रोज ३० ते ४० मिनिटे वाचल्यास वरील आराखड्याप्रमाणे साधारण आठ आठवड्यांत पहिले वाचन पूर्ण होऊ शकते.
निष्कर्ष
‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ समजून वाचला आणि आचरणात आणला, तरच त्याचा खरा उपयोग होतो. प्रास्ताविकातील चार प्रश्न लक्षात ठेवा, योग्य आवृत्ती निवडा आणि रोज थोडे वाचा. शंका आल्यास मूळ स्रोत पाहा आणि चर्चा करा. बाबासाहेबांनी शिकवलेली चिकित्सक दृष्टी हीच ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ वाचण्याची खरी पद्धत आहे.
हा लेख उपयोगी वाटला असेल, तर मित्रांसोबत आणि बुद्धविहारातील वाचन गटासोबत नक्की शेअर करा. तुम्ही हा ग्रंथ कसा वाचता आणि कोणता खंड तुम्हाला सर्वाधिक आवडला, ते कमेंटमध्ये सांगा.
हेही वाचा
- बुद्ध की कार्ल मार्क्स: बाबासाहेबांची तुलना
- दीक्षाभूमी नागपूर: फारशा माहीत नसलेल्या गोष्टी
- बुद्ध वंदना, त्रिशरण आणि पंचशील
- आनापानसती ध्यान: शांत मनाचा मार्ग
☸️ धम्माची शिकवण आता व्हिडिओमध्ये, आपल्या मराठी भाषेत!
बुद्ध वंदना, धम्म प्रवचन, बौद्ध इतिहास आणि बाबासाहेबांचे विचार पाहण्यासाठी आमचे YouTube चॅनल सबस्क्राईब करा आणि बेल आयकॉन दाबा 🔔
▶ YouTube वर सबस्क्राईब करासब्बे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता। सर्व प्राणी सुखी होवोत.

मी सागर वझरकर, तंत्रज्ञान अभ्यासक आणि डिजिटल कंटेंट क्रिएटर असून YouTube व marathibuddhism.com च्या माध्यमातून मराठी बौद्ध इतिहास, विचार आणि संस्कृती या विषयांवर अभ्यासपूर्ण व माहितीपूर्ण मजकूर वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याचा हा माझा प्रयत्न आहे.
