मानवी मन हे अत्यंत गूढ आहे. एका क्षणात ते द्वेष, क्रोध आणि हिंसेने भरून जाऊन विध्वंस घडवू शकते, तर दुसऱ्याच क्षणी योग्य दिशा आणि आत्मभान मिळाल्यास ते करुणेचा अथांग महासागरही बनू शकते. बौद्ध परंपरेतील सर्वात प्रसिद्ध, थरारक आणि माणसाच्या अंतर्मनाला हादरवून टाकणारी कथा म्हणजे दरोडेखोर अंगुलीमाल आणि तथागत गौतम बुद्ध यांची भेट.
ज्या माणसाच्या केवळ नावाने संपूर्ण कोसल साम्राज्य थरथर कापत होते, ज्याच्या क्रौर्याने रस्ते ओस पडले होते, त्या नरसंहारक डाकूचे रूपांतर एका शांत, संयमी आणि प्रज्ञावान अर्हत भिक्खूमध्ये कसे झाले? ही केवळ एक ऐतिहासिक कथा नाही, तर ती मानवी मानसशास्त्र, कर्म सिद्धांत आणि करुणेच्या सामर्थ्याचा एक अद्वितीय वस्तुपाठ आहे.
१. अहिंसक ते अंगुलीमाल: एका हुशार विद्यार्थ्याचा क्रूर प्रवास
अंगुलीमालाचे मूळ नाव अहिंसक असे होते. तो कोसल राज्याचे राजा प्रसेनजित यांच्या दरबारातील राजपुरोहित भार्गव यांचा मुलगा होता. अहिंसक लहानपणापासून अत्यंत देखणा, बुद्धिमान, आज्ञाधारक आणि शांत स्वभावाचा होता.
उच्च शिक्षणासाठी त्याला तत्कालीन प्रसिद्ध अशा तक्षशिला विद्यापीठात पाठवण्यात आले. तिथे त्याने आपल्या कुशाग्र बुद्धिमत्तेने आणि प्रामाणिक सेवेने आचार्यांचे (गुरूंचे) मन जिंकून घेतले. तो आचार्यांचा सर्वात लाडका शिष्य बनला.
इथेच मानवी मत्सराचा (Jealousy) खेळ सुरू झाला:
- इतर शिष्यांच्या मनात अहिंसकाबद्दल तीव्र द्वेष आणि असूया निर्माण झाली.
- त्या शिष्यांनी आचार्यांचे कान भरण्यास सुरुवात केली आणि अहिंसकाचे आचार्यांच्या पत्नीसोबत अनैतिक संबंध असल्याचा अत्यंत खोटा व भयानक आळ रचला.
- आचार्यांनी सुरुवातीला विश्वास ठेवला नाही; परंतु सततच्या कागाळ्यांमुळे त्यांचा संशय बळावला आणि त्यांनी अहिंसकाचा सूड घेण्याचे ठरवले.
विद्याभ्यास पूर्ण झाल्यावर गुरुदक्षिणा मागताना आचार्यांनी एका क्रूर आणि अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टीची मागणी केली. आचार्य म्हणाले:
“अहिंसका, जर तुला तुझे शिक्षण पूर्ण झाल्याचे प्रमाणपत्र हवे असेल, तर मला गुरुदक्षिणा म्हणून १,००० उजव्या हाताची मानवी करंगळींची (बोटांची) माळ आणून दे.”
आचार्यांचा हेतू हा होता की, हजार लोकांना मारण्याच्या प्रयत्नात अहिंसक स्वतःच कोणाच्या तरी हातून मारला जाईल. अहिंसकाने गुरुआज्ञा मानली आणि तो श्रावस्तीजवळील ‘जालिनी’ (काही ग्रंथांत जालिनीवन) जंगलात गेला. तिथे येणाऱ्या-जाणाऱ्या प्रवाशांची हत्या करून तो त्यांची बोटे कापू लागला. सुरुवातीला बोटे झाडाला टांगून ठेवल्याने गिधाडांनी खाऊन टाकली, म्हणून तो ती बोटे धाग्यात ओवून आपल्या गळ्यात माळेसारखी घालू लागला. बोटांची (अंगुलींची) माळ (माला) गळ्यात घातल्यामुळे लोक त्याला भीतीने ‘अंगुलीमाल’ म्हणू लागले.
२. ९९९ बोटे आणि १००० वी शिकार: बुद्धांची निर्भय पावले
अंगुलीमालाच्या क्रूरतेने संपूर्ण परिसर थरथरत होता. त्याने तब्बल ९९९ लोकांची हत्या केली होती. आता त्याची गुरुदक्षिणा पूर्ण होण्यासाठी अवघे एक बोट शिल्लक होते. त्याच्या दहशतीमुळे राजा प्रसेनजितने स्वतः सैन्यासह जंगलावर चाल करून जाण्याचा निर्णय घेतला होता.
आपल्या मुलाचा जीव धोक्यात आहे हे समजल्यावर अंगुलीमालाची आई त्याला सावध करण्यासाठी आणि वाचवण्यासाठी जंगलाच्या दिशेने निघाली. अंगुलीमालाने जंगलातून कोणाची तरी चाहूल लागताच ठरवले होते की, आज जंगलात जो कोणी पहिला दिसेल, त्याला ठार मारून आपले १००० वे बोट पूर्ण करायचे—मग ती समोर येणारी व्यक्ती आपली स्वतःची सख्खी आई असली तरी चालेल!
तथागत गौतम बुद्धांना आपल्या दिव्य दृष्टीने ही परिस्थिती समजली. जर अंगुलीमालाने स्वतःच्या आईची हत्या केली, तर तो मातृहत्येच्या महापापात अडकेल आणि त्याची मानवी सुधारणेची शक्यता कायमची संपून जाईल. हे ओळखून तथागत तथागत एकटेच, कोणताही शस्त्रसाठा न घेता, शांत पावलांनी त्या घनदाट आणि भयानक जंगलात शिरले.
वाटेत लाकूडतोडे आणि गुराख्यांनी बुद्धांना हात जोडून विनंती केली: “भंते! पुढे जाऊ नका. तिथे क्रूर अंगुलीमाल राहतो. तो वाटेत दिसेल त्याला जिवंत ठेवत नाही!” परंतु बुद्धांच्या चेहऱ्यावर अथांग शांती आणि मंद स्मित होते. बुद्ध शांतपणे पुढे जात राहिले.
३. “मी थांबलोय अंगुलीमाल, तू कधी थांबणार?”
दगडाच्या एका मोठ्या शिळेवरून अंगुलीमालाने एका एकाकी संन्याशाला शांतपणे चालत येताना पाहिले. त्याच्या मनात विचार आला: “या जंगलात चाळीस-पन्नास सशस्त्र माणसेही एकत्र येताना थरथर कापतात. हा एकटा संन्यासी कसलीही भीती न बाळगता माझ्या दिशेने कसा काय येत आहे?”
त्याच्या डोक्यात रक्ताची तहान जागी झाली. त्याने हातात तीक्ष्ण तलवार घेतली, धनुष्यबाण सज्ज केले आणि तो बुद्धांच्या दिशेने धावला.
अंगुलीमाल धावत होता, पण आश्चर्याची गोष्ट अशी घडली की, तो जीवाच्या आकांताने वेगाने पळत असूनही संथ पावलांनी चालणाऱ्या बुद्धांपर्यंत पोहोचू शकत नव्हता. तो दमून गेला, घामाने डबडबला, त्याचे पाय लटपटू लागले. शेवटी हताश होऊन त्याने जंगलाची शांतता भंग करत मोठ्याने आरोळी ठोकली:
“थांब संन्याशा! तिथेच थांब!”
त्यावर तथागत बुद्धांनी किंचित मागे वळून अत्यंत प्रेमळ, शांत आणि गंभीर आवाजात उत्तर दिले:
“अंगुलीमाल, मी तर केव्हाच थांबलो आहे; तू कधी थांबणार?”
हे उत्तर ऐकून अंगुलीमाल गोंधळला. तो म्हणाला, “तू तर स्वतः चालत आहेस आणि मला म्हणतोस की मी थांबलोय? आणि मी धावून दमलो असताना मला म्हणतोस की तू थांबलेला नाहीस? याचा अर्थ काय?”
बुद्धांनी अत्यंत करुणेने त्याच्या डोळ्यांत पाहत उत्तर दिले:
“अंगुलीमाल! मी सर्व प्राण्यांवरील हिंसा थांबवली आहे. मी संताप, द्वेष, वासना आणि क्रौर्य यांपासून स्वतःला कायमचे रोखले आहे. म्हणून मी खऱ्या अर्थाने स्थिर आणि थांबलेला आहे. परंतु तू अजूनही हिंसा, रक्तपात, पाप आणि अज्ञानाच्या मागे धावत आहेस. तू स्वतःच्या वासनांना आणि क्रोधाला अजूनही थांबवलेले नाहीस!”
४. क्रौर्याचे विसर्जन आणि अर्हत पदाची प्राप्ती
बुद्धांचे ते निर्भय डोळे, चेहऱ्यावरील असीम करुणा आणि त्या शब्दांमधील खोल वैज्ञानिक सत्याने अंगुलीमालाच्या अंतर्मनाला प्रचंड धक्का दिला. त्याच्या आजवरच्या आयुष्यात त्याला सर्वजण घाबरले होते, त्यांनी त्याचा तिरस्कार केला होता किंवा त्याला मारण्याचा प्रयत्न केला होता; पण प्रथमच एक महामानव त्याच्यासमोर कोणत्याही भीतीशिवाय, अपार प्रेमाने आणि करुणेने उभा होता.
अंगुलीमालाच्या हातातील तलवार गळून पडली. त्याच्या डोळ्यांतून पश्चात्तापाचे अश्रू वाहू लागले. तो बुद्धांच्या चरणी कोसळला आणि म्हणाला, “भंते, मला या नरकयातनेतून आणि पापाच्या खाईतून बाहेर काढा. मला आपला धम्म शिकवा.”
बुद्धांनी त्याला उठवले आणि म्हणाले: “एहि भिक्खू” (ये भिक्खू, धम्माचे आचरण कर). अंगुलीमालाने आपले पाशवी जीवन मागे सोडले आणि तो तथागतांचा शिष्य बनला.
पुढे संघात राहून त्याने अत्यंत कठोर साधना केली, विपश्यना आणि आनापानसती ध्यानाचा सराव केला आणि सर्व मानसिक विकारांचा अंत करून तो अर्हत (सर्वोच्च ज्ञान प्राप्त) बनला.
५. कर्माचा अटळ नियम: शारीरिक दुःखाचा स्वीकार
अंगुलीमाल जरी मानसिकदृष्ट्या शुद्ध झाला आणि भिक्खू बनला, तरी निसर्गाचा कर्म सिद्धांत कोणालाही सुटत नाही.
जेव्हा अंगुलीमाल श्रावस्ती शहरात भिक्षाटनासाठी जात असे, तेव्हा ज्या लोकांचे नातेवाईक त्याने पूर्वी मारले होते, ते लोक संतापाने त्याच्यावर दगडफेक करत, काठ्या मारत. त्याचे डोके फुटत असे, चिवर रक्ताने माखत असे आणि भिक्षापात्र फुटत असे.
अशा रक्ताळलेल्या अवस्थेत जेव्हा तो विहारात परत येत असे, तेव्हा बुद्ध त्याला म्हणायचे:
“सहन कर अंगुलीमाल, शांत राहा! तू भूतकाळात केलेल्या भयंकर कर्मांची ही फळे आहेत. तू तुझ्या मनाला जिंकले आहेस, आता शरीराला होणारे हे दुःख शांतपणे सहन कर.”
अंगुलीमालाने कधीही कोणावर संताप व्यक्त केला नाही. त्याने सर्व प्रहार अत्यंत शांतपणे, प्रायश्चित्त म्हणून आणि करुणेने स्वीकारले.
६. ‘अंगुलीमाल सुत्त’ आणि गर्भवूमनवरील परिताण
बौद्ध परंपरेत ‘अंगुलीमाल सुत्त’ हे अत्यंत पवित्र आणि प्रभावी मानले जाते. या सुत्तामागे एक सुंदर घटना आहे.
एकदा अंगुलीमाल भिक्षा मागताना एका गावात गेला. तिथे एका घरात एक गर्भवती महिला प्रसूती वेदनेने विव्हळत होती. बाळ अडकल्यामुळे तिचा जीव धोक्यात आला होता. अंगुलीमालाला तिची ती असह्य वेदना पाहून प्रचंड वाईट वाटले. तो विहारात आला आणि बुद्धांना म्हणाला, “भंते, त्या मातेचे दुःख पाहून माझे हृदय पिळवटून निघाले आहे. मी तिच्यासाठी काय करू शकतो?”
बुद्धांनी त्याला एक सत्यवचन (सच्चकिरिया) सांगायला सांगितले:
“अंगुलीमाल, तिथे जा आणि त्या मातेला म्हण: ‘माते, मी जेव्हापासून आर्य (धम्माच्या) जन्मात आलो आहे, तेव्हापासून मी जाणीवपूर्वक कोणत्याही प्राण्याची हिंसा केलेली नाही. या माझ्या सत्याच्या बळावर तुझे आणि तुझ्या बाळाचे कल्याण होवो!'”
अंगुलीमालाने त्या घरात जाऊन दाराआडून हे सत्यवचन उच्चारले. त्याच्या त्या पवित्र आणि निष्कलंक सत्यवचनाच्या प्रभावाने त्या मातेची प्रसूती अत्यंत सुलभतेने आणि सुरक्षितपणे पार पडली. आजही अनेक बौद्ध देशांमध्ये गर्भवती महिलांच्या सुरक्षित प्रसूतीसाठी ‘अंगुलीमाल सुत्त’चे श्रवण केले जाते.
निष्कर्ष: माणसाला बदलण्याची करुणेची ताकद
अंगुलीमालाची ही कथा आपल्याला तीन अत्यंत मूलभूत शिकवणी देते:
१. माणूस जन्माने वाईट नसतो, परिस्थिती आणि विचार त्याला घडवतात: अहिंसकासारखा एक अत्यंत हुशार विद्यार्थी चुकीच्या संगतीने आणि संशयाच्या चक्रव्यूहात अडकून क्रूर मारेकरी बनू शकतो.
२. हिंसेचे उत्तर हिंसा असू शकत नाही: राजाचे सैन्य किंवा तलवारी अंगुलीमालाला शांत करू शकल्या नाहीत; परंतु बुद्धांच्या निःस्वार्थ करुणेने आणि सत्य शब्दांनी त्याला एका क्षणात जिंकले.
३. परिवर्तनाचे दरवाजे प्रत्येकासाठी उघडे आहेत: भूतकाळात माणसाकडून कितीही मोठ्या चुका घडल्या असल्या, तरी जर त्याने वर्तमानात मनापासून पश्चात्ताप करून सन्मार्ग स्वीकारला, तर तो स्वतःचे जीवन पूर्णपणे बदलू शकतो.
बुद्धांनी दाखवून दिले की, “तलवार चालवून माणसाला मारणे सोपे असते; परंतु प्रेमाने आणि विवेकाने एखाद्या क्रूर माणसाच्या अंतर्मनाला जिंकून त्याला नवजीवन देणे हाच खरा पराक्रम आहे.”
(हा प्रेरणादायी आणि वैचारिक लेख आवडल्यास आपल्या मित्रपरिवारासोबत नक्की शेअर करा).
मी सागर वझरकर, तंत्रज्ञान अभ्यासक आणि डिजिटल कंटेंट क्रिएटर असून YouTube व marathibuddhism.com च्या माध्यमातून मराठी बौद्ध इतिहास, विचार आणि संस्कृती या विषयांवर अभ्यासपूर्ण व माहितीपूर्ण मजकूर वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याचा हा माझा प्रयत्न आहे.