१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या पवित्र भूमीवर बोधिसत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपल्या लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली आणि भारताच्या इतिहासाला एक क्रांतिकारी कलाटणी दिली. या ऐतिहासिक घटनेमुळे या पावन भूमीला ‘दीक्षाभूमी’ हे नाव मिळाले. दरवर्षी विजयादशमी आणि १४ ऑक्टोबरला देशभरातून लाखो बौद्ध अनुयायी येथे नतमस्तक होण्यासाठी येतात.
परंतु, दीक्षाभूमी ही केवळ एक ऐतिहासिक किंवा धार्मिक वास्तू नाही; तर ती आधुनिक स्थापत्यकलेचा (Architecture & Engineering) एक अद्भूत चमत्कार आहे. नागपूरच्या दीक्षाभूमी स्तूपाबद्दल अशा अनेक थक्क करणाऱ्या गोष्टी आहेत, ज्या आजही ९९% लोकांना माहीत नाहीत. जगातील सर्वात मोठ्या पोकळ स्तूपापासून ते तथागत बुद्धांच्या मूळ बोधिवृक्षाच्या जिवंत फांदीपर्यंतचे ६ विस्मयकारक पैलू खालीलप्रमाणे आहेत.
१. जगातील सर्वात मोठा ‘पोकळ स्तूप’ (World’s Largest Hollow Stupa)
मध्य प्रदेशातील सांचीचा स्तूप असो वा जगातील इतर प्राचीन बौद्ध स्तूप, ते सर्व आतून माती, दगड किंवा विटांनी पूर्णपणे भरलेले (Solid Stupas) आहेत.
परंतु नागपूरची दीक्षाभूमी ही संपूर्ण आशिया खंडातील आणि जगातील सर्वात मोठा पोकळ स्तूप (Hollow Stupa) मानली जाते. या भव्य स्तूपाचा व्यास (Diameter) १२० फूट असून त्याची उंची १२० फूट आहे. आतून हा स्तूप संपूर्णपणे पोकळ असल्याने एकाच वेळी हजारो उपासक-उपासिका आत बसून शांतपणे विपश्यना आणि ध्यानधारणा करू शकतात.
२. स्थापत्यकलेचा चमत्कार: आत एकही आधारखांब (Pillar) नाही!
दीक्षाभूमी स्तूपाच्या आत प्रवेश केल्यावर प्रत्येक इंजिनिअर आणि वास्तुरचनाकार चकित होतो. इतका प्रचंड १२० फुटांचा घुमट (Dome) उभा असताना, स्तूपाच्या आत मध्यभागी एकही आधार देणारा खांब (No Central Pillar) नाही.
- इंजिनिअरिंगचे रहस्य: हा संपूर्ण महाकाय घुमट केवळ बाहेरील गोलाकार रिंग आणि आधुनिक ‘आरसीसी रिब’ (RCC Ribs) तंत्रज्ञानावर तोललेला आहे.
- प्रसिद्ध वास्तुरचनाकार शशी प्रभू यांनी या स्तूपाची रचना सांचीच्या स्तूपावरून प्रेरित होऊन आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने केली.
- आत कोणताही खांब नसल्यामुळे स्तूपातील प्रचंड जागेत बसलेल्या कोणत्याही व्यक्तीला तथागत बुद्धांच्या मूर्तीचे अखंड, थेट आणि विनाअडथळा दर्शन घडते.
३. मानवी इतिहासातील सर्वात मोठा रक्तहीन आणि शांततापूर्ण धम्मांतर सोहळा
१४ ऑक्टोबर १९५६ च्या त्या ऐतिहासिक दिवशी नागपूरच्या या मैदानावर सुमारे ५ लाखांपेक्षा जास्त लोकांनी एकाच वेळी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली.
जगाच्या इतिहासात एकाच दिवशी, एकाच मंडपात, एकाच नेत्याच्या एका शब्दावर एवढ्या महाप्रचंड जनसमुदायाने जुन्या विषमतेला तिलांजली देऊन समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुतेचा मार्ग स्वीकारण्याची ही पहिलीच आणि एकमेव घटना होती. कोणत्याही तलवारीशिवाय, एकाही थेंब रक्ताचा सडा न पडता घडून आलेली ही मानवी इतिहासातील सर्वात मोठी मूक व शांततापूर्ण वैचारिक क्रांती ठरली.
४. गाभाऱ्यातील तथागत बुद्धांची मूर्ती: थाई विद्यार्थ्यांची पवित्र भेट
दीक्षाभूमीच्या भव्य स्तूपाच्या मध्यभागी स्थापित करण्यात आलेली तथागत बुद्धांची कांस्यमूर्ती अत्यंत देखणी, शांत आणि ध्यानस्थ मुद्रेतील आहे. ही मूर्ती भारतात तयार केलेली नाही.
भारतामध्ये शिकणाऱ्या थायलंडच्या (Thai) बौद्ध विद्यार्थ्यांनी ही सुवर्णकांती असलेली पवित्र बुद्धमूर्ती दीक्षाभूमीला अत्यंत आदराने भेट (Gift) दिली होती. आंतरराष्ट्रीय बौद्ध जगताचे दीक्षाभूमीशी असलेले जिवंत आणि भावनिक नाते या मूर्तीवरून स्पष्ट होते.
५. स्तूपाच्या बांधकामाला लागली तब्बल २३ वर्षे!
दीक्षाभूमीचा हा भव्य स्तूप काही महिन्यांत किंवा वर्षांत उभा राहिलेला नाही. या ऐतिहासिक वास्तूच्या बांधकामाला पूर्ण होण्यासाठी तब्बल २३ वर्षांचा प्रदीर्घ कालावधी लागला.
- १९७८ मध्ये या स्तूपाच्या बांधकामाला प्रत्यक्ष गती मिळाली.
- शेकडो इंजिनिअर्स, कारागीर आणि कामगारांच्या अविरत परिश्रमानंतर २००१ मध्ये हा स्तूप पूर्णत्वास आला.
- तत्कालीन राष्ट्रपती के. आर. नारायणन यांच्या हस्ते १८ डिसेंबर २००१ रोजी या भव्य स्तूपाचे लोकार्पण राष्ट्रार्पण म्हणून करण्यात आले.
- स्तूपाच्या बाहेरील भिंतींवर राजस्थानचा प्रसिद्ध धोलपूर मार्बल आणि लाल ग्रॅनाइट वापरण्यात आला आहे, ज्यामुळे ऊन-पावसातही या स्तूपाची चमक कायम राहते.
६. बोधिवृक्षाचे बुद्धांशी थेट नाते: श्रीलंकेहून आणलेली जिवंत फांदी
दीक्षाभूमीच्या विस्तीर्ण प्रांगणात डोलणारा भव्य पवित्र बोधिवृक्ष केवळ एक साधे पिंपळाचे झाड नाही, तर त्याचे थेट नाते तथागत गौतम बुद्धांशी जोडलेले आहे!
- अडीच हजार वर्षांपूर्वी ज्या महाबोधी वृक्षाखाली तथागत बुद्धांना बुद्धत्व प्राप्त झाले होते, त्या मूळ वृक्षाची एक फांदी सम्राट अशोकाची कन्या संघमित्रा हिने श्रीलंकेतील अनुराधापूर येथे नेऊन लावली होती.
- पुढे बिहारमधील मूळ वृक्ष नष्ट झाला, परंतु श्रीलंकेतील तो वृक्ष शतकानुशतके जिवंत राहिला.
- नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर लावण्यासाठी श्रीलंकेतील महाबोधी सोसायटीकडून त्याच मूळ बोधिवृक्षाची एक थेट फांदी अत्यंत आदराने आणण्यात आली आणि तिचे येथे रोपण करण्यात आले. म्हणूनच या वृक्षाखाली बसणे म्हणजे प्रत्यक्ष बुद्धांच्या छायेत बसल्यासारखा पवित्र अनुभव मिळणे होय.
‘दीक्षाभूमी’ या नावाचा खरा अर्थ
‘दीक्षा’ म्हणजे अज्ञानाकडून ज्ञानाकडे, गुलामगिरीकडून स्वातंत्र्याकडे आणि विषमतेकडून समतेकडे जाण्याचा संकल्प; आणि ‘भूमी’ म्हणजे ती पवित्र जागा. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी या जागेची निवड केवळ योगायोगाने केली नव्हती, तर प्राचीन नाग लोकांची ही भूमी धम्माच्या पुनरुज्जीवनासाठी सर्वात योग्य होती.
दीक्षाभूमी ही केवळ वास्तू नसून ती स्वाभिमानाची, समतेची आणि बुद्धांच्या प्रज्ञेची अथांग ऊर्जा देणारी आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील दीपस्तंभ आहे.
(हा दुर्मिळ व माहितीपूर्ण लेख आवडल्यास धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या निमित्ताने आपल्या सर्व मित्रपरिवारासोबत आणि व्हॉट्सॲप ग्रुप्सवर नक्की शेअर करा).
मी सागर वझरकर, तंत्रज्ञान अभ्यासक आणि डिजिटल कंटेंट क्रिएटर असून YouTube व marathibuddhism.com च्या माध्यमातून मराठी बौद्ध इतिहास, विचार आणि संस्कृती या विषयांवर अभ्यासपूर्ण व माहितीपूर्ण मजकूर वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याचा हा माझा प्रयत्न आहे.