महापरिनिर्वाण म्हणजे काय, हा प्रश्न दरवर्षी ६ डिसेंबर जवळ आला की अनेकांच्या मनात येतो. याच दिवशी १९५६ मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे महापरिनिर्वाण झाले. तरीही या दिवशी समाजमाध्यमांवर कधी कधी “हार्दिक शुभेच्छा” असे संदेश दिसतात, जे या दिवसाच्या भावनेशी जुळत नाहीत. या लेखात शब्दाचा अर्थ, बुद्धांचे आणि बाबासाहेबांचे महापरिनिर्वाण, आणि ६ डिसेंबरला “अभिवादन” का म्हणावे, हे सोप्या मराठीत पाहू.
अनुक्रमणिका
- महापरिनिर्वाण म्हणजे काय? शब्दाचा अर्थ
- भगवान बुद्धांचे महापरिनिर्वाण
- ६ डिसेंबर १९५६: बाबासाहेबांचे महापरिनिर्वाण
- ६ डिसेंबरला “शुभेच्छा” नव्हे, “अभिवादन” का?
- महापरिनिर्वाण दिनासाठी योग्य अभिवादन संदेश
- महापरिनिर्वाण दिन कसा पाळावा?
- वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
- निष्कर्ष
महापरिनिर्वाण म्हणजे काय? शब्दाचा अर्थ
“महापरिनिर्वाण” हे पाली भाषेतील “महापरिनिब्बान” या शब्दाचे संस्कृत-मराठी रूप आहे. शब्दाचे तीन भाग केले, तर महापरिनिर्वाण म्हणजे काय, हे सहज समजते.
| शब्दाचा भाग | पाली रूप | अर्थ |
|---|---|---|
| महा | महा | महान, श्रेष्ठ |
| परि | परि | पूर्णपणे, सर्व बाजूंनी |
| निर्वाण | निब्बान | विझणे, पूर्ण शांत होणे |
निर्वाण म्हणजे स्वर्ग किंवा एखादे ठिकाण नव्हे. तेल संपल्यावर दिवा विझतो, तसे तृष्णा आणि क्लेश संपल्यावर मन पूर्ण शांत होते. संयुत्त निकायातील जम्बुखादक सुत्तात सारिपुत्तांनी निर्वाणाची व्याख्या अशी केली आहे:
यो खो, आवुसो, रागक्खयो दोसक्खयो मोहक्खयो, इदं वुच्चति निब्बानं।
| पाली शब्द | मराठी अर्थ |
|---|---|
| यो खो, आवुसो | मित्रा, जो |
| रागक्खयो | राग (लोभ, आसक्ती) यांचा क्षय |
| दोसक्खयो | द्वेषाचा क्षय |
| मोहक्खयो | मोहाचा (अज्ञानाचा) क्षय |
| इदं वुच्चति निब्बानं | यालाच निर्वाण म्हणतात |
राग, द्वेष आणि मोह कसे निर्माण होतात आणि कसे थांबतात, हे प्रतीत्यसमुत्पाद आणि कर्म सिद्धांत समजून घेतल्यावर अधिक स्पष्ट होते.
निर्वाण आणि परिनिर्वाण यांतील फरक
इतिवुत्तक या ग्रंथात बुद्धांनी निर्वाणाचे दोन प्रकार (निब्बानधातु) सांगितले आहेत:
| प्रकार | अर्थ | बुद्धांच्या जीवनात |
|---|---|---|
| सउपादिसेस निब्बानधातु | देह असतानाच क्लेश पूर्ण संपणे | वयाच्या ३५ व्या वर्षी बोधगया येथे बोधी |
| अनुपादिसेस निब्बानधातु | देहत्यागानंतरची पूर्ण शांती (परिनिर्वाण) | वयाच्या ८० व्या वर्षी कुशीनगर येथे |
म्हणजे बोधी मिळाल्यावर बुद्धांनी ४५ वर्षे धम्म शिकवला. त्यानंतर त्यांच्या देहत्यागाला “परिनिर्वाण” म्हणतात. बुद्धांच्या बाबतीत हा शब्द आदराने “महापरिनिर्वाण” असा वापरला जातो. थोडक्यात, बुद्धांच्या संदर्भात महापरिनिर्वाण म्हणजे काय, तर बोधी मिळालेल्या महापुरुषाचा अंतिम देहत्याग आणि त्यानंतरची पूर्ण शांती.
भगवान बुद्धांचे महापरिनिर्वाण
दीघ निकायातील महापरिनिब्बान सुत्तात बुद्धांच्या शेवटच्या प्रवासाचे वर्णन आहे. मल्लांच्या कुशीनारा (आजचे कुशीनगर, उत्तर प्रदेश) येथील शालवनात, दोन शालवृक्षांच्या मध्ये बुद्धांचे महापरिनिर्वाण झाले. थेरवाद परंपरेनुसार हा दिवस वैशाख पौर्णिमेचा होता. बुद्धांच्या या शेवटच्या दिवसांतून महापरिनिर्वाण म्हणजे काय, हे अधिक स्पष्ट होते.
बुद्धांचा शेवटचा उपदेश
महापरिनिर्वाणापूर्वी बुद्धांनी भिक्खूंना उद्देशून हे शेवटचे शब्द सांगितले:
हन्द दानि, भिक्खवे, आमन्तयामि वो, वयधम्मा सङ्खारा, अप्पमादेन सम्पादेथ।
| पाली शब्द | मराठी अर्थ |
|---|---|
| हन्द दानि, भिक्खवे | भिक्खूंनो, आता |
| आमन्तयामि वो | मी तुम्हाला सांगतो |
| वयधम्मा सङ्खारा | सर्व संस्कार (निर्माण झालेल्या गोष्टी) नाशवंत आहेत |
| अप्पमादेन सम्पादेथ | सजग राहून (प्रमाद न करता) आपले ध्येय पूर्ण करा |
याच सुत्तात बुद्धांनी आनंदांना स्वतःवर आणि धम्मावर अवलंबून राहण्याचा उपदेश केला:
अत्तदीपा विहरथ अत्तसरणा अनञ्ञसरणा, धम्मदीपा धम्मसरणा अनञ्ञसरणा।
अर्थ: स्वतःच स्वतःचा दीप (आधार) व्हा, स्वतःला शरण जा, इतर कोणाला नाही. धम्माला दीप माना, धम्मालाच शरण जा, इतर कोणाला नाही. आंबेडकरी अनुयायांमध्ये लोकप्रिय असलेले “अत्त दीप भव” हे वाक्य याच शिकवणीतून आले आहे.
अनिच्चा वत सङ्खारा
बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणाच्या वेळी उच्चारलेली ही गाथा महापरिनिब्बान सुत्तात आहे. आजही स्मृतिदिनी आणि अंत्यविधीच्या वेळी ती म्हटली जाते.
अनिच्चा वत सङ्खारा, उप्पादवयधम्मिनो।
उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति, तेसं वूपसमो सुखो॥
| पाली शब्द | मराठी अर्थ |
|---|---|
| अनिच्चा वत सङ्खारा | खरोखरच सर्व संस्कार अनित्य आहेत |
| उप्पादवयधम्मिनो | उत्पन्न होणे आणि नष्ट होणे हा त्यांचा स्वभाव आहे |
| उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति | ते उत्पन्न होतात आणि लय पावतात |
| तेसं वूपसमो सुखो | त्यांचे पूर्ण शांत होणे हेच सुख आहे |
महापरिनिर्वाण म्हणजे काय, याचा सार ही गाथा सांगते: जे निर्माण झाले ते नष्ट होणारच, आणि तृष्णेची पूर्ण शांती हेच खरे सुख.
६ डिसेंबर १९५६: बाबासाहेबांचे महापरिनिर्वाण
१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर बाबासाहेबांनी लाखो अनुयायांसह धम्मदीक्षा घेतली. या ऐतिहासिक घटनेची माहिती धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाचा इतिहास या लेखात आहे.
धम्मदीक्षेनंतर अवघ्या ५३ दिवसांनी, ६ डिसेंबर १९५६ रोजी दिल्लीतील २६, अलिपूर रोड येथील निवासस्थानी झोपेतच बाबासाहेबांचे महापरिनिर्वाण झाले. त्यांनी लिहिलेला “भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म” हा ग्रंथ त्यांच्या पश्चात १९५७ मध्ये प्रकाशित झाला.
त्यांचे पार्थिव मुंबईला आणण्यात आले. ७ डिसेंबर १९५६ रोजी दादर चौपाटीवर बौद्ध पद्धतीने अंत्यसंस्कार झाले. त्या वेळी लाखो लोक उपस्थित होते. हीच जागा आज चैत्यभूमी म्हणून ओळखली जाते.
चैत्यभूमीविषयी थोडक्यात
- चैत्यभूमी स्मारकाचे उद्घाटन ५ डिसेंबर १९७१ रोजी बाबासाहेबांच्या स्नुषा मीराबाई यशवंत आंबेडकर यांच्या हस्ते झाले.
- येथे बाबासाहेबांच्या अस्थी जतन केल्या आहेत.
- स्मारक स्तूपाच्या आकाराचे असून प्रवेशद्वार सांचीच्या स्तूपाच्या तोरणासारखे आहे.
- दरवर्षी ६ डिसेंबरला देशभरातून लाखो अनुयायी येथे अभिवादनासाठी येतात.
१९९० मध्ये बाबासाहेबांना मरणोत्तर “भारतरत्न” हा सर्वोच्च नागरी सन्मान देण्यात आला. ६ डिसेंबर २०२६ रोजी बाबासाहेबांच्या महापरिनिर्वाणाला ७० वर्षे पूर्ण होत आहेत.
बाबासाहेबांच्या संदर्भात महापरिनिर्वाण म्हणजे काय?
पाली परंपरेत “परिनिब्बान” हा शब्द प्रामुख्याने बुद्ध आणि अरहंतांच्या देहत्यागासाठी वापरला जातो. बाबासाहेबांनी आयुष्यभर बुद्धांचा मार्ग स्वीकारला, भारतात धम्माचे पुनरुज्जीवन केले आणि कोट्यवधी लोकांना माणुसकीचा हक्क मिळवून दिला. म्हणूनच अनुयायी त्यांना आदराने “बोधिसत्त्व” म्हणतात आणि त्यांच्या स्मृतिदिनाला “महापरिनिर्वाण दिन” म्हणतात.
म्हणजेच, बाबासाहेबांच्या संदर्भात महापरिनिर्वाण म्हणजे काय, याचे उत्तर आहे: एका महामानवाच्या देहत्यागाचे आदराने केलेले स्मरण. हा शब्द कृतज्ञता आणि श्रद्धा व्यक्त करतो. नवयान बौद्ध परंपरेत हा दिवस अत्यंत गंभीरपणे पाळला जातो.
६ डिसेंबरला “शुभेच्छा” नव्हे, “अभिवादन” का?
महापरिनिर्वाण म्हणजे काय, हे समजल्यावर या दिवशी कोणते शब्द वापरावेत, हेही स्पष्ट होते. दोन्ही शब्दांचा अर्थ पाहा:
| शब्द | अर्थ | कधी वापरतात |
|---|---|---|
| शुभेच्छा | चांगले घडो, अशी मंगल कामना | वाढदिवस, सण, जयंती, नवे काम सुरू करताना |
| अभिवादन | आदराने केलेले नमन, सन्मानपूर्वक वंदन | महापुरुषांचे स्मरण, स्मृतिदिन, महापरिनिर्वाण दिन |
कारण १: शुभेच्छा आनंदाच्या प्रसंगासाठी असतात
६ डिसेंबर हा कोट्यवधी अनुयायांनी आपला मार्गदर्शक गमावल्याचा दिवस आहे. अशा दिवशी “हार्दिक शुभेच्छा” लिहिणे म्हणजे दुःखाच्या प्रसंगी आनंदाचा संदेश देण्यासारखे आहे. बहुतेक वेळा हे अजाणतेपणी होते, म्हणून प्रेमाने योग्य शब्द सांगणे महत्त्वाचे आहे.
कारण २: बौद्ध दृष्टीने मृत्यूचे सजग स्मरण
महापरिनिब्बान सुत्तानुसार बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणाच्या वेळी अनेक भिक्खू आणि लोक शोकाने रडले. पण राग-मोहातून मुक्त झालेल्या भिक्खूंनी “सर्व संस्कार अनित्य आहेत” हे जाणून सजगपणे दुःख सहन केले.
म्हणजे बौद्ध दृष्टी मृत्यूचा उत्सवही करत नाही आणि अनावर शोकही करत नाही. अनित्यतेचे स्मरण, कृतज्ञता आणि त्यांच्या मार्गावर चालण्याचा संकल्प, हाच योग्य भाव आहे. “अभिवादन” हा शब्द हा भाव नेमका व्यक्त करतो.
कारण ३: “अभिवादन” हा धम्मातील आदराचा शब्द
“अभिवादन” हा शब्द पाली साहित्यातही आदरासाठी येतो. धम्मपदात म्हटले आहे:
अभिवादनसीलिस्स, निच्चं वुड्ढापचायिनो।
चत्तारो धम्मा वड्ढन्ति, आयु वण्णो सुखं बलं॥
(धम्मपद, गाथा १०९)
अर्थ: जो नम्रपणे अभिवादन करतो आणि नेहमी वडीलधाऱ्यांचा आदर करतो, त्याचे आयुष्य, तेज, सुख आणि बळ या चार गोष्टी वाढतात.
बाबासाहेबांशी संबंधित दिवस आणि योग्य शब्द
| दिवस | प्रसंग | योग्य शब्द |
|---|---|---|
| १४ एप्रिल | भीम जयंती | जयंतीच्या हार्दिक शुभेच्छा, मंगल कामना |
| १४ ऑक्टोबर | धम्मचक्र प्रवर्तन दिन | मंगलमय शुभेच्छा |
| ७ नोव्हेंबर | विद्यार्थी दिवस | शुभेच्छा |
| ६ डिसेंबर | महापरिनिर्वाण दिन | विनम्र अभिवादन, कोटी कोटी अभिवादन, त्रिवार अभिवादन |
🙏 महापरिनिर्वाण दिनी म्हणायची वंदना आणि “अनिच्चा वत सङ्खारा” गाथा अर्थासह ऐकायची आहे?
आमच्या YouTube चॅनलवर धम्माचे व्हिडिओ मराठीत पाहा.▶ @marathibuddhism सबस्क्राईब करा
महापरिनिर्वाण दिनासाठी योग्य अभिवादन संदेश
महापरिनिर्वाण म्हणजे काय, हे लक्षात ठेवूनच संदेश लिहावा. WhatsApp, Facebook किंवा फलकांवर वापरता येतील असे काही संदेश:
- महामानव, बोधिसत्त्व, भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना महापरिनिर्वाण दिनी कोटी कोटी विनम्र अभिवादन.
- ज्यांनी आम्हाला माणूस म्हणून सन्मानाने जगण्याचा हक्क दिला, त्या परमपूज्य डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना ६ डिसेंबर महापरिनिर्वाण दिनी त्रिवार अभिवादन.
- अनिच्चा वत सङ्खारा. देह अनित्य आहे, पण विचार अमर आहेत. बाबासाहेबांच्या विचारांचा दीप सदैव तेवत ठेवूया. विनम्र अभिवादन!
- “शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा” हा संदेश आचरणात आणणे, हेच बाबासाहेबांना खरे अभिवादन. महापरिनिर्वाण दिनी विनम्र अभिवादन.
- ६ डिसेंबर | महापरिनिर्वाण दिन | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना विनम्र अभिवादन 🙏
- (English) Humble tributes to Bharat Ratna Dr. Babasaheb Ambedkar on Mahaparinirvan Din.
हे टाळा, याऐवजी हे लिहा
| टाळा | याऐवजी वापरा |
|---|---|
| महापरिनिर्वाण दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा | महापरिनिर्वाण दिनी विनम्र अभिवादन |
| Happy Mahaparinirvan Day | Humble tributes on Mahaparinirvan Din |
| 🎉 🎂 🎊 असे उत्सवाचे इमोजी | 🙏 🕯️ 🌼 |
| फटाके, डीजे, जल्लोष | शांत वंदना, वाचन आणि ध्यान |
| पुण्यतिथी | महापरिनिर्वाण दिन |
“पुण्यतिथी” हा शब्द पंचांगातील तिथीशी जोडलेला आहे. म्हणून बौद्ध अनुयायी “महापरिनिर्वाण दिन” हा शब्द वापरणे पसंत करतात.
महापरिनिर्वाण दिन कसा पाळावा?
महापरिनिर्वाण म्हणजे काय, हे समजून घेतल्यानंतर हा दिवस अर्थपूर्ण रीतीने पाळता येतो.
- वंदना: सकाळी बुद्ध आणि बाबासाहेबांच्या प्रतिमेसमोर मेणबत्ती लावून फुले अर्पण करा. बुद्ध वंदना, त्रिशरण आणि पंचशील घ्या.
- गाथा पठण: “अनिच्चा वत सङ्खारा” ही गाथा अर्थासह म्हणा.
- ध्यान: काही मिनिटे शांत बसून आनापानसती ध्यान करा.
- वाचन: बाबासाहेबांच्या ग्रंथांतील एखादे प्रकरण कुटुंबासोबत वाचा.
- दान व सेवा: गरजू विद्यार्थ्यांना पुस्तके द्या किंवा एखाद्या सामाजिक उपक्रमात सहभागी व्हा.
- संकल्प: वर्षभर पाळता येईल असा एक छोटा संकल्प करा. उदा. पंचशीलाचे पालन किंवा रोज वाचन.
चैत्यभूमीला जाताना
- रांगेत शांतपणे आणि शिस्तीने अभिवादन करा.
- परिसर स्वच्छ ठेवा; कचरा ठरलेल्या जागीच टाका.
- वृद्ध, लहान मुले आणि अपंग अनुयायांना आधी संधी द्या.
- स्वयंसेवक आणि प्रशासनाच्या सूचनांचे पालन करा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
महापरिनिर्वाण म्हणजे काय?
राग, द्वेष आणि मोह पूर्ण संपलेल्या महापुरुषाचा देहत्याग आणि त्यानंतरची पूर्ण शांती म्हणजे महापरिनिर्वाण. हा शब्द प्रामुख्याने बुद्धांसाठी वापरला जातो. बाबासाहेबांच्या स्मृतिदिनालाही अनुयायी आदराने महापरिनिर्वाण दिन म्हणतात.
महापरिनिर्वाण दिन कधी असतो?
दरवर्षी ६ डिसेंबरला. याच दिवशी १९५६ मध्ये दिल्ली येथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे महापरिनिर्वाण झाले.
६ डिसेंबरला “शुभेच्छा” देणे चुकीचे आहे का?
होय, हा शब्द या दिवसाच्या भावनेशी जुळत नाही. शुभेच्छा आनंदाच्या प्रसंगासाठी असतात. ६ डिसेंबरला “विनम्र अभिवादन” म्हणणे योग्य आहे.
बुद्धांचे परिनिर्वाण पूर्ण शांती असेल, तर तो आनंदाचा दिवस नाही का?
बुद्धांसाठी परिनिर्वाण ही पूर्ण शांती होती. पण अनुयायांसाठी तो आपला मार्गदर्शक गमावल्याचा दिवस आहे. म्हणून उत्सव किंवा अनावर शोक न करता सजग, आदरपूर्ण स्मरण करणे हीच बौद्ध रीत आहे.
“पुण्यतिथी” म्हणावे की “महापरिनिर्वाण दिन”?
बौद्ध परंपरेत “महापरिनिर्वाण दिन” हा शब्द वापरला जातो. “पुण्यतिथी” हा शब्द पंचांगातील तिथीशी जोडलेला आहे.
चैत्यभूमी कुठे आहे?
चैत्यभूमी मुंबईत दादर चौपाटीजवळ आहे. ७ डिसेंबर १९५६ रोजी येथे बाबासाहेबांवर अंत्यसंस्कार झाले होते.
निष्कर्ष
महापरिनिर्वाण म्हणजे काय, याचे उत्तर बुद्धांच्या शिकवणीत आहे: राग, द्वेष आणि मोह यांचा पूर्ण अंत आणि त्यानंतरची पूर्ण शांती. बाबासाहेबांच्या अनुयायांसाठी ६ डिसेंबर हा कृतज्ञतेचा, स्मरणाचा आणि संकल्पाचा दिवस आहे. म्हणून या दिवशी “शुभेच्छा” नव्हे, तर “विनम्र अभिवादन” हेच योग्य शब्द आहेत. बाबासाहेबांचे विचार आचरणात आणणे, हेच त्यांना दिलेले सर्वांत मोठे अभिवादन ठरेल.
महापरिनिर्वाण म्हणजे काय आणि ६ डिसेंबरला कोणते शब्द वापरावेत, ही माहिती अनेकांना हवी असते. हा लेख उपयोगी वाटला, तर ६ डिसेंबरपूर्वी आपल्या मित्रपरिवाराला आणि WhatsApp गटांमध्ये नक्की शेअर करा, म्हणजे योग्य शब्द सर्वांपर्यंत पोहोचतील. आपल्या मनातील अभिवादन संदेश कमेंटमध्ये जरूर लिहा.
हेही वाचा
- धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाचा इतिहास
- दीक्षाभूमी नागपूर: माहीत नसलेल्या गोष्टी
- बुद्ध वंदना, त्रिशरण आणि पंचशील: संपूर्ण पाठ अर्थासह
- नवयान बौद्ध धम्म म्हणजे काय?
- आनापानसती ध्यान: शांत मनाचा मार्ग
☸️ धम्माची शिकवण आता व्हिडिओमध्ये, आपल्या मराठी भाषेत!
बुद्ध वंदना, धम्म प्रवचन, बौद्ध इतिहास आणि बाबासाहेबांचे विचार पाहण्यासाठी आमचे YouTube चॅनल सबस्क्राईब करा आणि बेल आयकॉन दाबा 🔔
▶ YouTube वर सबस्क्राईब करासब्बे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता। सर्व प्राणी सुखी होवोत.

मी सागर वझरकर, तंत्रज्ञान अभ्यासक आणि डिजिटल कंटेंट क्रिएटर असून YouTube व marathibuddhism.com च्या माध्यमातून मराठी बौद्ध इतिहास, विचार आणि संस्कृती या विषयांवर अभ्यासपूर्ण व माहितीपूर्ण मजकूर वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याचा हा माझा प्रयत्न आहे.
