बुद्ध वंदना, त्रिशरण आणि पंचशील हा प्रत्येक बौद्ध उपासकाच्या दैनंदिन जीवनाचा पाया आहे. घरात सकाळ-संध्याकाळची वंदना असो, विहारातील कार्यक्रम असो, किंवा लग्न, नामकरण, जयंती, धम्मचक्र प्रवर्तन दिनासारखे प्रसंग असोत, सुरुवात नेहमी “नमो तस्स भगवतो…” याच पाठाने होते. अनेकांना हा पाठ तोंडपाठ असतो, पण त्यातील प्रत्येक पाली शब्दाचा अर्थ माहीत नसतो. या लेखात आपण संपूर्ण पाली पाठ, तो म्हणण्याची योग्य पद्धत आणि सोप्या मराठीतील अर्थ एकाच ठिकाणी पाहू.
अनुक्रमणिका
- बुद्ध वंदना, त्रिशरण आणि पंचशील म्हणजे काय?
- वंदना करण्याची योग्य पद्धत
- बुद्ध वंदना: पाली पाठ आणि मराठी अर्थ
- भन्तेंकडे शील याचना
- त्रिशरण: पाली पाठ आणि मराठी अर्थ
- पंचशील: पाली पाठ आणि मराठी अर्थ
- त्रिरत्न वंदना (बुद्ध, धम्म, संघ वंदना)
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि त्रिशरण-पंचशील
- वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
बुद्ध वंदना, त्रिशरण आणि पंचशील म्हणजे काय?
हे तीन भाग मिळून बौद्ध उपासनेचा मूळ पाठ तयार होतो:
- बुद्ध वंदना: तथागत भगवान बुद्धांना केलेला आदरपूर्वक नमस्कार.
- त्रिशरण (तिसरण): बुद्ध, धम्म आणि संघ या तीन रत्नांचा मार्गदर्शक म्हणून स्वीकार.
- पंचशील (पञ्चसील): नैतिक जीवनासाठी स्वेच्छेने घेतलेले पाच नियम.
हा पाठ पाली भाषेत आहे. भगवान बुद्धांची वचने ज्या त्रिपिटकात जतन झाली आहेत, त्याची भाषा पाली आहे. त्यामुळे जगभरातील थेरवादी बौद्ध, मग ते श्रीलंका, थायलंड, म्यानमार किंवा महाराष्ट्रातील असोत, हाच पाठ जवळपास सारख्याच शब्दांत म्हणतात.
वंदना करण्याची योग्य पद्धत
- शरीर आणि मन स्वच्छ ठेवून, शक्य असल्यास पांढरे वस्त्र परिधान करा.
- बुद्ध मूर्ती किंवा प्रतिमेसमोर दीप (मेणबत्ती), धूप (अगरबत्ती) आणि फुले अर्पण करा.
- मांडी घालून किंवा गुडघे टेकून शांत बसा. दोन्ही हात छातीसमोर जोडा (अंजली मुद्रा).
- पाठ स्पष्ट, संथ आणि एकाग्र मनाने म्हणा. घाई करू नका. मन शांत करण्यासाठी आधी काही मिनिटे आनापानसती ध्यान करू शकता.
- पाठाच्या शेवटी “साधु साधु साधु” म्हणून तीन वेळा पंचांग प्रणाम (वंदन) करा.
बुद्ध वंदना: पाली पाठ आणि मराठी अर्थ
बुद्ध वंदनेचा पहिला आणि सर्वात महत्त्वाचा पाठ म्हणजे “नमो तस्स”. तो तीन वेळा म्हटला जातो.
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स।
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स।
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स।
मराठी अर्थ: त्या भगवान, अरहंत, सम्यक सम्बुद्धांना माझा नमस्कार असो.
शब्दार्थ
| पाली शब्द | मराठी अर्थ |
|---|---|
| नमो | नमस्कार असो |
| तस्स | त्या (त्यांना) |
| भगवतो | भगवंतांना, म्हणजे शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांनी संपन्न असलेल्यांना |
| अरहतो | अरहंतांना, म्हणजे लोभ, द्वेष आणि मोह यांपासून पूर्ण मुक्त झालेल्यांना |
| सम्मासम्बुद्धस्स | सम्यक सम्बुद्धांना, म्हणजे कोणत्याही गुरूशिवाय स्वतःच्या प्रयत्नाने पूर्ण ज्ञान प्राप्त केलेल्यांना |
भन्तेंकडे शील याचना (विहारात किंवा कार्यक्रमात)
भिक्खू (भन्ते) उपस्थित असतील तर उपासक त्रिशरण-पंचशील देण्याची विनंती करतात. घरी एकट्याने वंदना करताना हा भाग वगळला तरी चालतो.
मयं भन्ते, तिसरणेन सह पञ्चसीलं धम्मं याचाम।
अनुग्गहं कत्वा सीलं देथ नो भन्ते।दुतियम्पि मयं भन्ते, तिसरणेन सह पञ्चसीलं धम्मं याचाम।
अनुग्गहं कत्वा सीलं देथ नो भन्ते।ततियम्पि मयं भन्ते, तिसरणेन सह पञ्चसीलं धम्मं याचाम।
अनुग्गहं कत्वा सीलं देथ नो भन्ते।
मराठी अर्थ: भन्ते, आम्ही त्रिशरणासह पंचशील धम्माची याचना करतो. आमच्यावर अनुग्रह (कृपा) करून आम्हाला शील द्या. (दुसऱ्यांदा आणि तिसऱ्यांदा तीच विनंती.)
एकटी व्यक्ती याचना करत असेल तर “मयं” ऐवजी “अहं”, “याचाम” ऐवजी “याचामि” आणि “नो” ऐवजी “मे” असे म्हणतात.
त्रिशरण: पाली पाठ आणि मराठी अर्थ
त्रिशरण म्हणजे बुद्ध, धम्म आणि संघ या त्रिरत्नांना शरण जाणे. येथे “शरण” याचा अर्थ अंधश्रद्धेने शरणागती पत्करणे असा नसून, जीवनाचा मार्गदर्शक आणि आश्रय म्हणून त्यांचा स्वीकार करणे असा आहे.
बुद्धं सरणं गच्छामि।
धम्मं सरणं गच्छामि।
संघं सरणं गच्छामि।दुतियम्पि बुद्धं सरणं गच्छामि।
दुतियम्पि धम्मं सरणं गच्छामि।
दुतियम्पि संघं सरणं गच्छामि।ततियम्पि बुद्धं सरणं गच्छामि।
ततियम्पि धम्मं सरणं गच्छामि।
ततियम्पि संघं सरणं गच्छामि।
त्रिशरणाचा मराठी अर्थ
- बुद्धं सरणं गच्छामि: मी बुद्धांना शरण जातो/जाते.
- धम्मं सरणं गच्छामि: मी धम्माला शरण जातो/जाते.
- संघं सरणं गच्छामि: मी संघाला शरण जातो/जाते.
- दुतियम्पि: दुसऱ्यांदाही. ततियम्पि: तिसऱ्यांदाही.
तीन वेळा उच्चार केल्याने निश्चय दृढ होतो. भन्ते उपस्थित असल्यास त्रिशरणानंतर ते “तिसरणगमनं परिपुण्णं” (त्रिशरण गमन पूर्ण झाले) असे म्हणतात आणि उपासक “आम भन्ते” (होय भन्ते) असे उत्तर देतात.
त्रिरत्नांचा अर्थ
- बुद्ध: ज्यांनी स्वतःच्या प्रयत्नाने दुःखमुक्तीचा मार्ग शोधला ते मार्गदाते.
- धम्म: बुद्धांनी सांगितलेली शिकवण, म्हणजे चार आर्यसत्ये, आर्य अष्टांगिक मार्ग आणि प्रतीत्यसमुत्पाद व कर्म सिद्धांत.
- संघ: धम्ममार्गावर चालणाऱ्या भिक्खू-भिक्खुणी आणि उपासक-उपासिकांचा समुदाय.
🙏 बुद्ध वंदना, त्रिशरण आणि पंचशीलाचा शुद्ध उच्चार ऐकायचा आहे?
आमच्या YouTube चॅनलवर धम्माचे व्हिडिओ मराठीत पाहा.
पंचशील: पाली पाठ आणि मराठी अर्थ
पंचशील म्हणजे पाच शिक्षापदे (प्रशिक्षणाचे नियम). ही कोणत्याही देवाने दिलेली आज्ञा नाही. प्रत्येक उपासक स्वतःच्या विवेकाने आणि स्वेच्छेने हे नियम पाळण्याचा निश्चय करतो. म्हणूनच प्रत्येक शीलाच्या शेवटी “समादियामि” म्हणजे “मी स्वीकारतो” असे म्हटले आहे.
१. पाणातिपाता वेरमणी सिक्खापदं समादियामि।
२. अदिन्नादाना वेरमणी सिक्खापदं समादियामि।
३. कामेसु मिच्छाचारा वेरमणी सिक्खापदं समादियामि।
४. मुसावादा वेरमणी सिक्खापदं समादियामि।
५. सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठाना वेरमणी सिक्खापदं समादियामि।
पंचशीलाचा मराठी अर्थ
| शील | पाली | मराठी अर्थ |
|---|---|---|
| पहिले | पाणातिपाता वेरमणी | मी प्राणीहत्या (जीवहिंसा) करण्यापासून दूर राहण्याचे शिक्षापद स्वीकारतो/स्वीकारते. |
| दुसरे | अदिन्नादाना वेरमणी | मी न दिलेली वस्तू घेण्यापासून (चोरीपासून) दूर राहण्याचे शिक्षापद स्वीकारतो/स्वीकारते. |
| तिसरे | कामेसु मिच्छाचारा वेरमणी | मी कामवासनेतील अनैतिक आचरणापासून (व्यभिचारापासून) दूर राहण्याचे शिक्षापद स्वीकारतो/स्वीकारते. |
| चौथे | मुसावादा वेरमणी | मी खोटे बोलण्यापासून दूर राहण्याचे शिक्षापद स्वीकारतो/स्वीकारते. |
| पाचवे | सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठाना वेरमणी | मी दारू, आंबवलेली मद्ये आणि प्रमाद (बेसावधपणा) निर्माण करणाऱ्या सर्व मादक पदार्थांच्या सेवनापासून दूर राहण्याचे शिक्षापद स्वीकारतो/स्वीकारते. |
महत्त्वाचे पाली शब्द
- वेरमणी: विरत राहणे, दूर राहणे.
- सिक्खापदं: शिक्षापद, म्हणजे प्रशिक्षणाचा नियम.
- समादियामि: मी (स्वेच्छेने) ग्रहण करतो/करते.
- पमादट्ठाना: प्रमादाचे (बेसावधपणाचे, नशेचे) कारण ठरणाऱ्या गोष्टी.
पंचशीलानंतर भन्ते “तिसरणेन सह पञ्चसीलं धम्मं साधुकं सुरक्खितं कत्वा अप्पमादेन सम्पादेथ” असे सांगतात. याचा अर्थ, त्रिशरणासह पंचशील धम्माचे चांगल्या प्रकारे रक्षण करून अप्रमादाने (सजगतेने) पालन करा. उपासक “आम भन्ते” असे उत्तर देतात.
शीलाचे महत्त्व सांगणारी गाथा
सीलेन सुगतिं यन्ति, सीलेन भोगसम्पदा।
सीलेन निब्बुतिं यन्ति, तस्मा सीलं विसोधये॥
मराठी अर्थ: शीलामुळे सद्गती मिळते, शीलामुळे संपत्ती प्राप्त होते, शीलामुळेच निर्वाण (परम शांती) प्राप्त होते. म्हणून आपले शील शुद्ध ठेवावे.
दैनंदिन जीवनात पंचशील कसे पाळावे?
- अहिंसा: कोणत्याही जीवाला शारीरिक किंवा मानसिक त्रास देऊ नका. सर्वांप्रती मैत्री (मेत्ता) ठेवा. हिंसेचा मार्ग सोडून धम्माकडे वळलेल्या अंगुलीमालाची कथा याचे उत्तम उदाहरण आहे. मनातील राग कसा कमी करावा यासाठी बुद्धांनी सांगितलेले राग शांत करण्याचे उपाय वाचा.
- प्रामाणिकपणा: कामात, व्यवहारात आणि कराच्या बाबतीतही इतरांचे हक्क हिरावून घेऊ नका.
- नात्यांमधील निष्ठा: जोडीदाराचा विश्वास जपा आणि कोणाचेही लैंगिक शोषण करू नका.
- सत्यवचन: खोटे बोलणे, चुगली, कठोर शब्द आणि निरर्थक बडबड टाळा.
- व्यसनमुक्ती: दारू, तंबाखू, ड्रग्स यांपासून दूर राहा, कारण त्यामुळे इतर चारही शील मोडण्याची शक्यता वाढते.
त्रिरत्न वंदना (बुद्ध, धम्म, संघ वंदना)
त्रिशरण-पंचशीलानंतर अनेक विहारांमध्ये आणि घरी बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्या गुणांची वंदना केली जाते. संपूर्ण वंदनेसाठी हा भागही येथे दिला आहे.
१. बुद्ध वंदना (बुद्धगुण)
इतिपि सो भगवा अरहं, सम्मासम्बुद्धो, विज्जाचरणसम्पन्नो, सुगतो, लोकविदू, अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथि, सत्था देवमनुस्सानं, बुद्धो, भगवाति।
बुद्धं जीवितपरियन्तं सरणं गच्छामि।
ये च बुद्धा अतीता च, ये च बुद्धा अनागता।
पच्चुप्पन्ना च ये बुद्धा, अहं वन्दामि सब्बदा॥नत्थि मे सरणं अञ्ञं, बुद्धो मे सरणं वरं।
एतेन सच्चवज्जेन, होतु मे जयमङ्गलं॥उत्तमङ्गेन वन्देहं, पादपंसु वरुत्तमं।
बुद्धे यो खलितो दोसो, बुद्धो खमतु तं ममं॥
मराठी अर्थ: ते भगवान असे आहेत: अरहंत, सम्यक सम्बुद्ध, विद्या आणि आचरणाने संपन्न, सुगत (योग्य मार्गाने गेलेले), लोकांना जाणणारे, दमन करण्यायोग्य मनुष्यांचे सर्वश्रेष्ठ सारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (गुरू), बुद्ध आणि भगवान.
आयुष्याच्या अंतापर्यंत मी बुद्धांना शरण जातो. भूतकाळात होऊन गेलेले, भविष्यात होणारे आणि वर्तमानातील सर्व बुद्धांना मी सदैव वंदन करतो. मला दुसरे शरण नाही, बुद्धच माझे श्रेष्ठ शरण आहेत. या सत्य वचनाने माझे जयमंगल होवो. मी मस्तक नमवून बुद्धांच्या श्रेष्ठ चरणधुळीला वंदन करतो. बुद्धांबाबत माझ्याकडून काही दोष घडला असेल तर बुद्धांनी मला क्षमा करावी.
२. धम्म वंदना (धम्मगुण)
स्वाक्खातो भगवता धम्मो, सन्दिट्ठिको, अकालिको, एहिपस्सिको, ओपनयिको, पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूहीति।
धम्मं जीवितपरियन्तं सरणं गच्छामि।
ये च धम्मा अतीता च, ये च धम्मा अनागता।
पच्चुप्पन्ना च ये धम्मा, अहं वन्दामि सब्बदा॥नत्थि मे सरणं अञ्ञं, धम्मो मे सरणं वरं।
एतेन सच्चवज्जेन, होतु मे जयमङ्गलं॥उत्तमङ्गेन वन्देहं, धम्मञ्च दुविधं वरं।
धम्मे यो खलितो दोसो, धम्मो खमतु तं ममं॥
मराठी अर्थ: भगवंतांनी सांगितलेला धम्म सुव्यवस्थितपणे सांगितलेला आहे. तो याच जीवनात प्रत्यक्ष अनुभवता येतो, त्याचे फळ लगेच मिळते (तो कालातीत आहे), तो “या आणि पाहा” असे आमंत्रण देतो, तो निर्वाणाकडे घेऊन जातो आणि सुज्ञ लोकांनी तो स्वतः जाणून घ्यायचा असतो.
आयुष्याच्या अंतापर्यंत मी धम्माला शरण जातो. मला दुसरे शरण नाही, धम्मच माझे श्रेष्ठ शरण आहे. मी मस्तक नमवून दोन्ही प्रकारच्या श्रेष्ठ धम्माला वंदन करतो. धम्माबाबत माझ्याकडून काही दोष घडला असेल तर धम्म मला क्षमा करो.
३. संघ वंदना (संघगुण)
सुप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो, उजुप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो, ञायप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो, सामीचिप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो, यदिदं चत्तारि पुरिसयुगानि, अट्ठपुरिसपुग्गला, एस भगवतो सावकसङ्घो, आहुनेय्यो, पाहुनेय्यो, दक्खिणेय्यो, अञ्जलिकरणीयो, अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्साति।
संघं जीवितपरियन्तं सरणं गच्छामि।
ये च सङ्घा अतीता च, ये च सङ्घा अनागता।
पच्चुप्पन्ना च ये सङ्घा, अहं वन्दामि सब्बदा॥नत्थि मे सरणं अञ्ञं, सङ्घो मे सरणं वरं।
एतेन सच्चवज्जेन, होतु मे जयमङ्गलं॥उत्तमङ्गेन वन्देहं, सङ्घञ्च तिविधुत्तमं।
सङ्घे यो खलितो दोसो, सङ्घो खमतु तं ममं॥
मराठी अर्थ: भगवंतांचा श्रावक संघ चांगल्या मार्गावर, सरळ मार्गावर, ज्ञानाच्या मार्गावर आणि उचित मार्गावर चालणारा आहे. मार्गावरील चार जोड्या आणि आठ प्रकारच्या आर्य व्यक्ती मिळून हा संघ बनतो. हा संघ आदरातिथ्यास, पाहुणचारास, दानास आणि हात जोडून वंदन करण्यास योग्य आहे. तो जगासाठी सर्वोत्तम पुण्यक्षेत्र आहे.
आयुष्याच्या अंतापर्यंत मी संघाला शरण जातो. मला दुसरे शरण नाही, संघच माझे श्रेष्ठ शरण आहे. मी मस्तक नमवून तीन प्रकारे उत्तम असलेल्या संघाला वंदन करतो. संघाबाबत माझ्याकडून काही दोष घडला असेल तर संघ मला क्षमा करो.
साधु! साधु!! साधु!!!
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि त्रिशरण-पंचशील
१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथील दीक्षाभूमीवर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी भदन्त चंद्रमणी महास्थवीर यांच्याकडून त्रिशरण आणि पंचशील ग्रहण करून बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. त्यानंतर त्यांनी स्वतः लाखो अनुयायांना त्रिशरण, पंचशील आणि २२ प्रतिज्ञा देऊन धम्मदीक्षा दिली. या ऐतिहासिक घटनेची आठवण म्हणून धम्मचक्र प्रवर्तन दिन साजरा केला जातो.
बाबासाहेबांनी दिलेल्या या धम्ममार्गाला नवयान बौद्ध धम्म म्हणूनही ओळखले जाते. म्हणूनच महाराष्ट्रातील बौद्ध समाजासाठी त्रिशरण आणि पंचशील हे केवळ धार्मिक पाठ नसून समता, स्वाभिमान आणि नैतिक जीवनाची प्रतिज्ञा आहेत.
पंचशील हे बौद्ध नीतिशास्त्राचा पाया आहे. याबद्दल अधिक माहिती Five Precepts (Wikipedia) येथे वाचू शकता, तसेच मूळ पाली सुत्ते SuttaCentral वर उपलब्ध आहेत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
बुद्ध वंदना कोणत्या भाषेत आहे?
बुद्ध वंदना, त्रिशरण आणि पंचशील पाली भाषेत आहेत. भगवान बुद्धांची मूळ शिकवण असलेले त्रिपिटक याच भाषेत जतन केलेले आहे.
“नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स” तीन वेळा का म्हणतात?
तीन वेळा उच्चार केल्याने मन एकाग्र होते आणि बुद्धांप्रती आदराचा निश्चय दृढ होतो. हीच परंपरा त्रिशरणातील “दुतियम्पि” आणि “ततियम्पि” मध्येही दिसते.
त्रिशरण म्हणजे काय?
त्रिशरण म्हणजे बुद्ध, धम्म आणि संघ या त्रिरत्नांना जीवनाचे मार्गदर्शक म्हणून शरण जाणे. बौद्ध उपासक होण्याची ही पहिली पायरी आहे.
पंचशीलातील पाच शील कोणती?
प्राणीहत्या न करणे, चोरी न करणे, व्यभिचार न करणे, खोटे न बोलणे आणि मादक पदार्थांचे सेवन न करणे ही पंचशीलातील पाच शील आहेत.
बुद्ध वंदना घरी कधी करावी?
सकाळी उठल्यानंतर आणि रात्री झोपण्यापूर्वी बुद्ध वंदना करणे उत्तम मानले जाते. तसेच लग्न, गृहप्रवेश किंवा नामकरणासारख्या कोणत्याही शुभ कार्याची सुरुवात त्रिशरण-पंचशीलाने केली जाते. नामकरणासाठी अर्थासह बौद्ध बाळांची नावे पाहू शकता.
भन्ते नसतील तर स्वतः त्रिशरण-पंचशील घेता येते का?
होय. घरी किंवा एकट्याने वंदना करताना याचनेचा भाग वगळून थेट “नमो तस्स”, त्रिशरण आणि पंचशील म्हणता येतात.
निष्कर्ष
बुद्ध वंदना, त्रिशरण आणि पंचशील केवळ तोंडपाठ करण्याचा पाठ नाही. प्रत्येक शब्दाचा अर्थ समजून घेतल्यास हा पाठ रोजच्या जीवनात योग्य निर्णय घेण्यासाठी मार्गदर्शक ठरतो. आजपासून वंदना करताना अर्थ लक्षात ठेवून म्हणा आणि पंचशीलाचे पालन करण्याचा प्रयत्न करा. हा लेख उपयोगी वाटला तर आपल्या कुटुंबीयांसोबत आणि मित्रांसोबत जरूर शेअर करा.
हेही वाचा
- धम्मचक्र प्रवर्तन दिन: इतिहास आणि महत्त्व
- बौद्ध धम्मातील वर्षावास
- कठिन चीवर दान
- आनापानसती ध्यान: शांत मनाचा मार्ग
- अर्थासह बौद्ध बाळांची नावे
☸️ धम्माची शिकवण आता व्हिडिओमध्ये, आपल्या मराठी भाषेत!
बुद्ध वंदना, धम्म प्रवचन, बौद्ध इतिहास आणि बाबासाहेबांचे विचार पाहण्यासाठी आमचे YouTube चॅनल सबस्क्राईब करा आणि बेल आयकॉन दाबा 🔔
▶ YouTube वर सबस्क्राईब करासब्बे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता। सर्व प्राणी सुखी होवोत.
मी सागर वझरकर, तंत्रज्ञान अभ्यासक आणि डिजिटल कंटेंट क्रिएटर असून YouTube व marathibuddhism.com च्या माध्यमातून मराठी बौद्ध इतिहास, विचार आणि संस्कृती या विषयांवर अभ्यासपूर्ण व माहितीपूर्ण मजकूर वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याचा हा माझा प्रयत्न आहे.