उपोसथ म्हणजे काय? पौर्णिमेला घरी आणि विहारात काय करावे?

उपोसथ म्हणजे काय, हा प्रश्न अनेक उपासक-उपासिकांच्या मनात येतो. पौर्णिमा आली की कुणी पांढरे कपडे घालून विहारात जातात, तर कुणी घरीच अष्टशील घेतात. पण या दिवसाचा खरा अर्थ, त्याचा इतिहास आणि या दिवशी नेमके काय करावे, हे अनेकांना स्पष्ट नसते. या लेखात त्रिपिटकातील संदर्भ आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांच्या आधारे हे सर्व सोप्या भाषेत समजून घेऊ.

अनुक्रमणिका

  1. उपोसथ म्हणजे काय? शब्दाचा अर्थ
  2. उपोसथाची सुरुवात कशी झाली?
  3. उपोसथ कधी असतो? पौर्णिमेचे महत्त्व
  4. उपोसथ शील: अष्टशील पाली पाठ आणि अर्थ
  5. पौर्णिमेला घरी उपोसथ कसा पाळावा?
  6. पौर्णिमेला विहारात काय करावे?
  7. बुद्धांनी सांगितलेले तीन प्रकारचे उपोसथ
  8. उपोसथ म्हणजे काय नाही? काही गैरसमज
  9. बाबासाहेबांचे विचार आणि उपोसथ
  10. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
  11. निष्कर्ष

उपोसथ म्हणजे काय? शब्दाचा अर्थ

‘उपोसथ’ हा पाली भाषेतील शब्द आहे. अभ्यासकांच्या मते तो संस्कृत ‘उपवसथ’ या शब्दापासून आला आहे. ‘उप’ म्हणजे जवळ आणि ‘वस्’ म्हणजे राहणे. वैदिक परंपरेत यज्ञापूर्वीच्या तयारीच्या दिवसाला उपवसथ म्हणत असत.

बौद्ध परंपरेत मात्र हा दिवस शील, ध्यान आणि धम्मश्रवणाचा दिवस बनला. सोप्या शब्दांत उपोसथ म्हणजे काय? तर महिन्यातील ठरावीक दिवशी शील अधिक काटेकोरपणे पाळणे, ध्यान करणे, धम्म ऐकणे आणि मन शुद्ध करण्याचा प्रयत्न करणे. भिक्खूंसाठी हा संघाने एकत्र येऊन शिस्तीचा आढावा घेण्याचा दिवस आहे.

श्रीलंकेत पौर्णिमेला ‘पोया’ म्हणतात आणि प्रत्येक पोया दिवशी सार्वजनिक सुट्टी असते. ‘पोया’ हे ‘उपोसथ’ या शब्दाचेच सिंहली रूप मानले जाते.

उपोसथाची सुरुवात कशी झाली?

उपोसथ म्हणजे काय, हे त्याच्या इतिहासातून अधिक स्पष्ट होते. विनय पिटकातील महावग्गाच्या ‘उपोसथक्खन्धक’ या भागात याची कथा येते. त्या वेळी भगवान बुद्ध राजगृहाजवळील गृध्रकूट पर्वतावर राहत होते. इतर पंथांचे परिव्राजक प्रत्येक पंधरवड्याच्या चौदाव्या, पंधराव्या आणि आठव्या दिवशी एकत्र येऊन आपला धर्म सांगत. लोक ते ऐकायला जात आणि त्या पंथांचे अनुयायी वाढत.

मगधचे राजे बिंबिसार यांच्या मनात विचार आला की भिक्खूंनीही या दिवशी एकत्र यावे. त्यांनी ही इच्छा बुद्धांकडे व्यक्त केली आणि बुद्धांनी ती मान्य केली. सुरुवातीला भिक्खू एकत्र येऊन फक्त मौन बसत. लोकांनी त्यावर टीका केली, तेव्हा बुद्धांनी या दिवशी लोकांना धम्म सांगण्याची अनुमती दिली.

पुढे बुद्धांनी नियम केला की उपोसथ दिवशी भिक्खूंनी एकत्र बसून ‘पातिमोक्ख’ म्हणजे भिक्खूंच्या नियमांची संहिता पठण करावी. थेरवाद परंपरेत भिक्खूंसाठी २२७ नियम आहेत. आजही अनेक थेरवाद विहारांमध्ये पौर्णिमा आणि अमावस्येला हे पठण होते. संघाच्या अशा सभांचे कामकाज ठरावीक नियमांनुसार चाले. त्याविषयी बौद्ध संघातील संसदीय पद्धत या लेखात सविस्तर वाचा.

उपोसथ कधी असतो? पौर्णिमेचे महत्त्व

उपोसथ म्हणजे काय हे समजल्यावर पुढचा प्रश्न येतो: तो कधी असतो? चांद्र महिन्यानुसार महिन्यात चार उपोसथ दिवस येतात. पौर्णिमा आणि अमावस्या हे मुख्य उपोसथ मानले जातात, तर शुक्ल व कृष्ण पक्षातील अष्टमी हे लहान उपोसथ असतात.

दिवसकाय होते?
पौर्णिमामुख्य उपोसथ. भिक्खू पातिमोक्ख पठण करतात आणि उपासक विहारात जमतात.
अमावस्यामुख्य उपोसथ. भिक्खूंचे पातिमोक्ख पठण होते.
शुक्ल पक्षातील अष्टमीलहान उपोसथ. उपासक शील आणि ध्यान यांचा सराव करतात.
कृष्ण पक्षातील अष्टमीलहान उपोसथ. सराव पौर्णिमेप्रमाणेच करता येतो.

आपल्याकडे बहुतेक उपासक पौर्णिमेचा उपोसथ विशेषत्वाने पाळतात. काही पौर्णिमांना बुद्धांच्या जीवनातील मोठ्या घटना जोडलेल्या आहेत:

पौर्णिमापरंपरेनुसार महत्त्व
वैशाख पौर्णिमा (बुद्ध पौर्णिमा)बुद्धांचा जन्म, संबोधी आणि महापरिनिर्वाण
आषाढ पौर्णिमासारनाथ येथे पहिले धम्मप्रवचन; दुसऱ्या दिवसापासून वर्षावास सुरू
आश्विन पौर्णिमावर्षावासाची समाप्ती (पवारणा); त्यानंतरच्या महिन्यात कठिन चीवर दान

आषाढ ते आश्विन या तीन महिन्यांतील वर्षावासाची परंपरा आणि त्यानंतर होणारे कठिन चीवर दान यांविषयी स्वतंत्र लेखांत सविस्तर माहिती आहे.

उपोसथ शील: अष्टशील पाली पाठ आणि अर्थ

उपोसथ म्हणजे काय, या प्रश्नाचे मूळ उत्तर ‘शील’ हेच आहे. उपोसथ दिवशी उपासक पंचशीलाच्या पुढचे पाऊल म्हणून आठ शील घेतात. यालाच अष्टशील किंवा उपोसथ शील म्हणतात. अंगुत्तर निकायातील सुत्त ८.४१ मध्ये बुद्ध सांगतात की आर्यश्रावक एक दिवस आणि एक रात्र अरहंतांचे अनुकरण करत हे आठ नियम पाळतो. हे सुत्त SuttaCentral वर इंग्रजी अनुवादासह वाचता येते.

१. पाणातिपाता वेरमणी सिक्खापदं समादियामि।
२. अदिन्नादाना वेरमणी सिक्खापदं समादियामि।
३. अब्रह्मचरिया वेरमणी सिक्खापदं समादियामि।
४. मुसावादा वेरमणी सिक्खापदं समादियामि।
५. सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना वेरमणी सिक्खापदं समादियामि।
६. विकालभोजना वेरमणी सिक्खापदं समादियामि।
७. नच्च-गीत-वादित-विसूकदस्सन-माला-गन्ध-विलेपन-धारण-मण्डन-विभूसनट्ठाना वेरमणी सिक्खापदं समादियामि।
८. उच्चासयन-महासयना वेरमणी सिक्खापदं समादियामि।
(स्रोत: थेरवाद परंपरेतील अष्टशील पाठ; या आठ अंगांचे वर्णन अंगुत्तर निकाय ८.४१ मध्ये येते.)

शीलमराठी अनुवाद
१मी प्राणिहत्येपासून दूर राहण्याचा नियम स्वीकारतो/स्वीकारते.
२न दिलेली वस्तू न घेण्याचा, म्हणजे चोरी न करण्याचा नियम.
३पूर्ण ब्रह्मचर्य पाळण्याचा, म्हणजे सर्व लैंगिक संबंधांपासून दूर राहण्याचा नियम.
४खोटे बोलण्यापासून दूर राहण्याचा नियम.
५दारू आणि बेसावध करणाऱ्या मादक पदार्थांपासून दूर राहण्याचा नियम.
६अवेळी भोजन न करण्याचा, म्हणजे दुपारनंतर ते दुसऱ्या दिवशी पहाटेपर्यंत अन्न न घेण्याचा नियम.
७नाच, गाणे, वादन आणि करमणुकीचे कार्यक्रम पाहणे, तसेच माळा, सुगंध, सौंदर्यप्रसाधने व दागिने वापरणे यांपासून दूर राहण्याचा नियम.
८उंच आणि ऐषआरामी आसन किंवा शय्येपासून दूर राहण्याचा नियम.
पाली शब्दअर्थ
वेरमणीदूर राहणे, विरत होणे
सिक्खापदंशिकण्याचा नियम (प्रशिक्षणाचे पद)
समादियामिमी स्वीकारतो/स्वीकारते
विकालअवेळ, म्हणजे दुपारनंतरची वेळ
उच्चासयन-महासयनउंच आसन आणि मोठी, ऐषआरामी शय्या

पहिली पाच शीले पंचशीलासारखीच आहेत. फरक एवढाच की तिसऱ्या शीलात व्यभिचार न करण्याऐवजी पूर्ण ब्रह्मचर्य येते. पंचशीलाचा पाठ आणि अर्थ बुद्ध वंदना, त्रिशरण आणि पंचशील या लेखात दिला आहे.

पौर्णिमेला घरी उपोसथ कसा पाळावा?

उपोसथ म्हणजे काय हे वाचून समजते, पण त्याचा खरा अनुभव तो पाळल्यावरच येतो. विहार दूर असेल किंवा नोकरीमुळे जाता येत नसेल, तरी घरी साधा उपोसथ पाळता येतो. खाली एक सोपा दिनक्रम दिला आहे.

सकाळ: शील ग्रहण

  • लवकर उठून स्नान करा. शक्य असल्यास पांढरे किंवा साधे, स्वच्छ कपडे घाला.
  • बुद्धप्रतिमेजवळची जागा स्वच्छ करा. प्रतिमा उंच आणि आदराच्या जागी ठेवा. मेणबत्ती आणि फुले अर्पण करा.
  • कुटुंबासोबत बुद्ध वंदना आणि त्रिशरण म्हणा. त्यानंतर अष्टशील घ्या.
  • भन्ते उपस्थित नसतील तर प्रतिमेसमोर स्वतः निश्चय करून शील घेता येते. अंगुत्तर निकाय ८.४१ मध्येही उपासक स्वतःच असा निश्चय करतो की मीही आज एक दिवस आणि एक रात्र हे नियम पाळीन.

दिवसभर: साधेपणा आणि ध्यान

  • दुपारी बारापूर्वी साधे, हलके जेवण घ्या. त्यानंतर पाणी, लिंबूपाणी किंवा गाळलेला फळांचा रस अशी पेये घेता येतात.
  • टीव्ही, मोबाईलवरील करमणूक, गाणी आणि सोशल मीडिया शक्यतो टाळा.
  • सकाळी आणि संध्याकाळी किमान १५ ते २० मिनिटे आनापानसती ध्यान करा.
  • धम्मपद, एखादे सुत्त किंवा भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म या ग्रंथातील काही पाने वाचा.
  • शक्य तितके कमी बोला. वाद, निंदा आणि कुचाळक्या टाळा.
  • घरातील ज्येष्ठांची सेवा करा किंवा गरजू व्यक्तीला मदत करा. दान हा उपोसथाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

संध्याकाळ आणि रात्र: आत्मपरीक्षण

  • संध्याकाळी पुन्हा वंदना करा. दिवसभरात कोणते शील नीट पाळले आणि कुठे चूक झाली, याचा प्रामाणिक आढावा घ्या.
  • झोपण्यापूर्वी मेत्ता भावना करा. सर्व प्राणी सुखी होवोत, अशी मनापासून सदिच्छा व्यक्त करा.
  • उंच, ऐषआरामी गादीऐवजी साध्या अंथरुणावर झोपा. दुसऱ्या दिवशी पहाटे उपोसथ पूर्ण होतो.

नोकरी करणाऱ्यांसाठी आणि आजारी व्यक्तींसाठी: पूर्ण अष्टशील जमत नसेल तर पंचशील काटेकोरपणे पाळा, करमणूक टाळा आणि सकाळ-संध्याकाळ ध्यान करा. मधुमेह, गर्भावस्था किंवा औषधोपचार सुरू असल्यास दुपारनंतर न खाण्याचा नियम डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच ठरवा. बुद्धांनी मध्यम मार्ग सांगितला आहे; शरीराला त्रास देणे हा उपोसथाचा हेतू नाही.

☸️ धम्माची शिकवण आता व्हिडिओमध्ये, आपल्या मराठी भाषेत!

बुद्ध वंदना, धम्म प्रवचन, बौद्ध इतिहास आणि बाबासाहेबांचे विचार पाहण्यासाठी आमचे YouTube चॅनल सबस्क्राईब करा आणि बेल आयकॉन दाबा 🔔▶ YouTube वर सबस्क्राईब करा

पौर्णिमेला विहारात काय करावे?

पौर्णिमेला विहारात जाणे म्हणजे संघासोबत धम्म समजून घेण्याची संधी. उपोसथ म्हणजे काय, हे तिथे सामूहिक सरावातून अधिक चांगले उमगते. अनेक विहारांमध्ये या दिवशी सामूहिक बुद्ध वंदना, शील ग्रहण आणि धम्मदेसना होते. विहारात जाताना या गोष्टी लक्षात ठेवा:

  1. वेळेवर पोहोचा: कार्यक्रम सुरू होण्यापूर्वी पोहोचा आणि शांतपणे बसा.
  2. साधा पोशाख: पांढरे किंवा साधे कपडे घाला. पादत्राणे बाहेरच काढा.
  3. भन्तेंचा आदर: हात जोडून किंवा गुडघे टेकून वंदन करा. भन्तेंपेक्षा उंच आसनावर बसू नका.
  4. शील ग्रहण: भन्तेंकडून त्रिशरण आणि अष्टशील घ्या.
  5. धम्मदेसना ऐका: प्रवचन लक्ष देऊन ऐका. शंका असल्यास नंतर नम्रपणे विचारा.
  6. सामूहिक ध्यान: विहारात ध्यानसत्र असेल तर त्यात नक्की सहभागी व्हा.
  7. दान: भिक्खूंना भोजनदान दुपारपूर्वीच द्या. विहारासाठी उपयोगी वस्तू किंवा धम्मग्रंथ दान करा, किंवा श्रमदान करा.
  8. मोबाईल शांत ठेवा: वंदनेच्या वेळी फोटो आणि व्हिडिओ काढण्यात गुंतू नका.
  9. स्वच्छता: कार्यक्रमानंतर विहार स्वच्छ करायला हातभार लावा.

मुलांनाही सोबत न्या. त्यांना वंदना शिकवा आणि एखादी बुद्धकथा सांगा. लहानपणी लागलेली ही सवय आयुष्यभर उपयोगी पडते.

बुद्धांनी सांगितलेले तीन प्रकारचे उपोसथ

एका उपोसथ दिवशी विशाखा उपासिका भर दुपारी बुद्धांकडे आल्या. तेव्हा बुद्धांनी तीन प्रकार सांगून खरा उपोसथ म्हणजे काय, हे त्यांना समजावले. ही शिकवण अंगुत्तर निकायातील सुत्त ३.७० मध्ये आहे.

प्रकारस्वरूपबुद्धांचे मत
गोपालक (गुराख्याचा) उपोसथगुराखी संध्याकाळी विचार करतो की आज गायी कुठे चरल्या आणि उद्या कुठे चरतील. तसेच काही जण उपोसथ दिवशीही ‘आज हे खाल्ले, उद्या ते खाईन’ याच विचारात राहतात.मन लोभात अडकलेले राहते. असा उपोसथ मोठ्या फळाचा नसतो.
निगण्ठांचा उपोसथत्या काळातील या पंथात ठरावीक अंतरापलीकडील प्राण्यांबद्दलच अहिंसेचा नियम घेतला जाई. ‘मी कोणाचा नाही, माझे काही नाही’ असे म्हणूनही दुसऱ्या दिवशी व्यवहार पूर्वीसारखाच चाले.करुणा सर्वांपर्यंत पोहोचत नाही आणि शब्द-वर्तन जुळत नाही. हाही मोठ्या फळाचा नसतो.
आर्य उपोसथबुद्ध, धम्म, संघ आणि स्वतःचे शील यांचे स्मरण करून मन शुद्ध करणे आणि अरहंतांप्रमाणे आठ शील पाळणे. सुत्तात देवतानुस्मृतीचाही उल्लेख आहे; तिथे श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग आणि प्रज्ञा या गुणांचे स्मरण अपेक्षित आहे.हाच खरा उपोसथ. तो महान फलदायी असतो.

या सुत्ताचा संदेश स्पष्ट आहे. केवळ उपाशी राहणे किंवा बाहेरचे नियम पाळणे म्हणजे उपोसथ नव्हे. मनातील लोभ, द्वेष आणि मोह कमी करणे हाच त्याचा गाभा आहे. धम्मपदातील ही प्रसिद्ध गाथा हाच संदेश देते:

सब्बपापस्स अकरणं, कुसलस्स उपसम्पदा।
सचित्तपरियोदपनं, एतं बुद्धान सासनं॥
(धम्मपद, गाथा १८३)

मराठी अर्थ: कोणतेही पापकर्म न करणे, कुशल कर्म करणे आणि स्वतःचे मन शुद्ध करणे, हीच सर्व बुद्धांची शिकवण आहे.

उपोसथ म्हणजे काय नाही? काही गैरसमज

उपोसथ म्हणजे काय हे समजून घेताना त्याबद्दलचे काही गैरसमजही दूर करायला हवेत:

  • देवाला प्रसन्न करण्याचे व्रत नाही: बुद्ध हे मार्ग दाखवणारे शास्ता आहेत, वर देणारे देव नाहीत. उपोसथाचा हेतू स्वतःचे मन घडवणे हा आहे.
  • उपवास नाही: दुपारपूर्वी जेवण घेता येते. स्वतःला उपाशी ठेवून त्रास देणे हा मध्यम मार्ग नाही.
  • फक्त भिक्खूंसाठी नाही: गृहस्थ उपासक-उपासिकाही उपोसथ पाळू शकतात. विशाखेसारख्या उपासिकांना बुद्धांनी स्वतः उपोसथ समजावून सांगितला.
  • फक्त पांढरे कपडे म्हणजे उपोसथ नाही: कपडे साधेपणाचे प्रतीक आहेत. खरी गोष्ट म्हणजे शील, ध्यान आणि मनाची शुद्धता.
  • एका दिवसाचा देखावा नाही: उपोसथ हा सराव आहे. त्यातून मिळालेली शिस्त रोजच्या जीवनात उतरली पाहिजे.

बाबासाहेबांचे विचार आणि उपोसथ

बाबासाहेबांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे धम्मदीक्षा घेतली आणि लाखो अनुयायांना दीक्षा देताना २२ प्रतिज्ञा दिल्या. त्यांतील १३ ते १७ क्रमांकाच्या प्रतिज्ञा सर्व प्राण्यांवर करुणा, चोरी न करणे, खोटे न बोलणे, व्यभिचार न करणे आणि मद्य किंवा मादक पदार्थ न घेणे याविषयी आहेत. यावरून दिसते की पंचशील हा नवयान बौद्धांच्या आचरणाचा पाया आहे. त्या ऐतिहासिक दिवसाविषयी धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाचा इतिहास हा लेख वाचा.

‘भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ या ग्रंथात बाबासाहेबांनी धम्म आणि नीती यांचे नाते स्पष्ट शब्दांत मांडले आहे:

“Morality is Dhamma and Dhamma is Morality.”
(The Buddha and His Dhamma, पुस्तक ४, भाग १, ‘Dhamma and Morality’)

मराठी अनुवाद: नीती म्हणजेच धम्म आणि धम्म म्हणजेच नीती.

आशय: याच भागात बाबासाहेब सांगतात की धम्मात प्रार्थना, तीर्थयात्रा, कर्मकांड किंवा यज्ञ यांना स्थान नाही. नीती हाच धम्माचा गाभा आहे. ‘The Buddha and His Dhamma’ चा मूळ इंग्रजी मजकूर ऑनलाइन वाचता येतो.

या दृष्टीने पाहिल्यास उपोसथ हा कर्मकांडाचा दिवस नसून नीतीचा सराव करण्याचा दिवस ठरतो. बाबासाहेबांनी मांडलेल्या नवयान बौद्ध धम्मात कर्मकांडापेक्षा नैतिक आचरणावर भर आहे. म्हणून नवयान दृष्टीने उपोसथ म्हणजे काय, याचे उत्तर असे देता येईल: स्वतःचे शील तपासण्याचा, धम्म समजून घेण्याचा आणि समाजासाठी काही चांगले करण्याचा दिवस.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

उपोसथ म्हणजे काय, थोडक्यात सांगा?

उपोसथ हा महिन्यातील ठरावीक दिवस आहे. या दिवशी शील अधिक काटेकोरपणे पाळले जाते, ध्यान केले जाते आणि धम्म ऐकला जातो. भिक्खू पातिमोक्ख पठण करतात, तर उपासक अष्टशील घेतात.

उपोसथ फक्त पौर्णिमेलाच असतो का?

नाही. परंपरेनुसार महिन्यात चार उपोसथ असतात: पौर्णिमा, अमावस्या आणि दोन अष्टमी. मात्र आपल्याकडे बहुतेक उपासक पौर्णिमेचा उपोसथ विशेषत्वाने पाळतात.

अष्टशील घेण्यासाठी भन्ते असणे आवश्यक आहे का?

भन्तेंकडून शील घेणे उत्तम. ते शक्य नसल्यास घरी बुद्धप्रतिमेसमोर स्वतः निश्चय करून अष्टशील घेता येते.

उपोसथ दिवशी दुपारनंतर काय घेता येते?

परंपरेनुसार दुपारनंतर अन्न घेतले जात नाही; पाणी, लिंबूपाणी किंवा गाळलेला फळांचा रस अशी पेये घेतली जातात. आजारी व्यक्ती, गर्भवती महिला आणि लहान मुलांनी आरोग्याला प्राधान्य द्यावे.

मुलांना उपोसथ म्हणजे काय हे कसे समजवावे?

‘आज आपण चांगले वागण्याचा खास सराव करतो’, असे सोप्या भाषेत सांगा. वंदना, एखादी बुद्धकथा आणि पाच मिनिटांचे ध्यान यांनी सुरुवात करा.

उपोसथ दिवशी नोकरीवर जावे लागले तर काय करावे?

पंचशील काटेकोरपणे पाळा, कामात प्रामाणिक राहा आणि करमणूक टाळा. सकाळ-संध्याकाळ वंदना आणि ध्यान केले तरी तो सराव मोलाचा ठरतो.

निष्कर्ष

उपोसथ म्हणजे काय, याचे सोपे उत्तर आहे: महिन्यातून काही दिवस थांबून स्वतःचे मन तपासण्याची आणि शील दृढ करण्याची संधी. घरी असो वा विहारात, अष्टशील, ध्यान, धम्मवाचन आणि दान यांनी हा दिवस अर्थपूर्ण होतो. येत्या पौर्णिमेपासूनच छोट्या सरावाने सुरुवात करा.

हा लेख उपयोगी वाटला असेल तर कुटुंबीयांना आणि मित्रांना नक्की शेअर करा, म्हणजे त्यांनाही उपोसथ म्हणजे काय हे समजेल. तुम्ही पौर्णिमेला घरी किंवा विहारात काय करता, ते खाली प्रतिक्रियेत आवर्जून सांगा.

हेही वाचा

☸️ धम्माची शिकवण आता व्हिडिओमध्ये, आपल्या मराठी भाषेत!

बुद्ध वंदना, धम्म प्रवचन, बौद्ध इतिहास आणि बाबासाहेबांचे विचार पाहण्यासाठी आमचे YouTube चॅनल सबस्क्राईब करा आणि बेल आयकॉन दाबा 🔔

▶ YouTube वर सबस्क्राईब करा

सब्बे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता। सर्व प्राणी सुखी होवोत.


Leave a Comment