दरवर्षी ७ नोव्हेंबर रोजी महाराष्ट्रातील सर्व शाळा आणि कनिष्ठ महाविद्यालयांमध्ये ‘विद्यार्थी दिवस‘ साजरा केला जातो. हा दिवस एका लहान मुलाच्या शाळेतील पहिल्या पावलाची आठवण आहे. तो मुलगा पुढे भारतीय संविधानाचे शिल्पकार झाला. त्याचे नाव भीमराव रामजी आंबेडकर. ७ नोव्हेंबर १९०० रोजी त्यांनी साताऱ्याच्या शाळेत प्रवेश घेतला. यंदा २०२६ मध्ये या घटनेला १२६ वर्षे पूर्ण होत आहेत.
या लेखात आपण विद्यार्थी दिवसाचा इतिहास, बाबासाहेबांचे साताऱ्यातील शालेय दिवस, महाराष्ट्र सरकारचा निर्णय आणि आजच्या विद्यार्थ्यांसाठी या दिवसाचे महत्त्व जाणून घेणार आहोत.
विद्यार्थी दिवस का साजरा केला जातो?
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आयुष्यभर शिक्षणाला सर्वाधिक महत्त्व दिले. समाजातील वंचित घटकांना सन्मानाने जगायचे असेल, तर शिक्षण हाच त्याचा पाया आहे, असे ते मानत. त्यांच्या स्वतःच्या आयुष्यातील बदलाची सुरुवातही एका शाळाप्रवेशाने झाली. म्हणूनच त्यांच्या शाळाप्रवेशाचा दिवस ‘विद्यार्थी दिवस’ म्हणून साजरा केला जातो. बाबासाहेबांची शिक्षणावरील निष्ठा आणि जिद्द यांतून आजच्या विद्यार्थ्यांनी प्रेरणा घ्यावी, हा या दिवसामागचा मुख्य उद्देश आहे.
साताऱ्यातील तो ऐतिहासिक दिवस: ७ नोव्हेंबर १९००
बाबासाहेबांचा जन्म १४ एप्रिल १८९१ रोजी मध्य प्रदेशातील महू येथे झाला. त्यांचे वडील रामजी मालोजी सकपाळ ब्रिटिश सैन्यात सुभेदार होते. सैन्यातून निवृत्त झाल्यानंतर सकपाळ कुटुंब काही काळ दापोली येथे राहिले आणि नंतर साताऱ्याला स्थायिक झाले. साताऱ्यातच लहान भीमरावांच्या आई भीमाबाई यांचे निधन झाले. त्यानंतर आत्या मीराबाई यांनी मुलांचा सांभाळ केला.
रामजी सकपाळ स्वतः शिक्षणाचे महत्त्व जाणणारे होते. सैन्यातील शाळेत त्यांनी मुख्याध्यापक म्हणून काम केले होते. आपल्या मुलांनी शिकावे यासाठी ते नेहमी आग्रही असत. घरी ते मुलांकडून संतांचे अभंग आणि धार्मिक ग्रंथ वाचून घेत. बाबासाहेबांच्या वाचनाच्या आवडीची पायाभरणी घरातच झाली.
साताऱ्यात प्राथमिक शिक्षण घेतल्यानंतर ७ नोव्हेंबर १९०० रोजी भीमरावांनी राजवाडा चौकातील गव्हर्नमेंट हायस्कूलमध्ये इंग्रजी पहिल्या इयत्तेत प्रवेश घेतला. हीच शाळा आज ‘प्रतापसिंह हायस्कूल’ म्हणून ओळखली जाते. या शाळेत त्यांनी १९०४ पर्यंत, म्हणजे इंग्रजी चौथीपर्यंत शिक्षण घेतले.
रजिस्टरमधील क्रमांक १९१४ आणि ‘भिवा’ ही स्वाक्षरी
प्रतापसिंह हायस्कूलच्या जनरल रजिस्टरमध्ये क्रमांक १९१४ वर ‘भिवा रामजी आंबेडकर’ अशी नोंद आहे. घरी आणि शाळेत त्यांना ‘भिवा’ या नावाने हाक मारली जात असे. या नोंदीसमोर लहान भिवाची स्वतःची स्वाक्षरी आहे. शाळेने हे रजिस्टर आजही ऐतिहासिक ठेवा म्हणून जपून ठेवले आहे. एका साध्या शाळेच्या रजिस्टरमधील ही नोंद आज महाराष्ट्राच्या इतिहासातील महत्त्वाचा दस्तऐवज मानली जाते.
शाळेतील अपमान आणि संघर्ष
त्या काळात अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या समाजातील मुलांना शाळेत प्रवेश मिळणे सोपे नव्हते. प्रवेश मिळाला तरी पावलोपावली भेदभाव सहन करावा लागत असे. भिवाला वर्गात इतर मुलांसोबत बसू दिले जात नसे. घरून आणलेल्या गोणपाटावर त्याला वर्गाच्या एका कोपऱ्यात बसावे लागे. शाळा सुटल्यावर तो गोणपाट पुन्हा घरी घेऊन जावा लागे.
पाण्याचा प्रश्न तर आणखी कठीण होता. तहान लागली तरी शाळेतील नळाला हात लावण्याची परवानगी नव्हती. शिपाई असेल तर तो वरून पाणी ओतत असे आणि भिवा ओंजळीने पाणी पीत असे. शिपाई नसेल तर पाणीच मिळत नसे. बाबासाहेबांनी पुढे ‘वेटिंग फॉर अ व्हिसा’ या आत्मकथनपर लेखनात हा अनुभव “शिपाई नाही, तर पाणी नाही” अशा शब्दांत मांडला आहे.
इतका अपमान सहन करूनही भिवाने शाळा सोडली नाही. उलट, या अनुभवांनी त्याच्या मनात अन्यायाविरुद्ध लढण्याची जिद्द निर्माण केली. शिक्षण हेच या अन्यायावरचे खरे उत्तर आहे, ही जाणीव त्याच्या मनात इथेच रुजली.
‘आंबेडकर’ हे आडनाव आणि एका शिक्षकाची आपुलकी
सकपाळ कुटुंबाचे मूळ गाव रत्नागिरी जिल्ह्यातील आंबडवे. त्यावरून त्यांचे आडनाव ‘आंबडवेकर’ असे लावले जात असे. साताऱ्याच्या शाळेतील कृष्णाजी केशव आंबेडकर या शिक्षकांचा भिवावर विशेष लोभ होता. चरित्रकारांच्या मते, त्यांनीच शाळेच्या नोंदीत भिवाचे आडनाव ‘आंबेडकर’ असे लावले. भेदभावाच्या त्या वातावरणात एका शिक्षकाने दाखवलेली ही आपुलकी बाबासाहेबांनी आयुष्यभर लक्षात ठेवली. एक चांगला शिक्षक विद्यार्थ्याच्या आयुष्यात किती मोठा बदल घडवू शकतो, याचे हे सुंदर उदाहरण आहे.
साताऱ्यापासून जगभरापर्यंतचा प्रवास
१९०४ मध्ये आंबेडकर कुटुंब मुंबईला गेले. तिथे भीमरावांनी एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये शिक्षण घेतले आणि १९०७ मध्ये मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण केली. त्या काळात अस्पृश्य समाजातील मुलाने मॅट्रिक होणे ही इतकी मोठी गोष्ट होती की समाजाने त्यांचा जाहीर सत्कार केला. याच सत्कारात गुरुवर्य कृष्णाजी अर्जुन केळुसकर यांनी त्यांना स्वतः लिहिलेले गौतम बुद्धांचे चरित्र भेट दिले.
पुढे एल्फिन्स्टन कॉलेजमधून त्यांनी पदवी घेतली. बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड यांच्या शिष्यवृत्तीमुळे ते अमेरिकेतील कोलंबिया विद्यापीठात गेले. तिथून त्यांनी एम.ए. आणि पीएच.डी. मिळवली. त्यानंतर लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधून डी.एस्सी. आणि ग्रेज इनमधून बॅरिस्टर ही पदवी मिळवली. अर्थशास्त्र, कायदा, राज्यशास्त्र, समाजशास्त्र आणि इतिहास अशा अनेक विषयांचा त्यांनी सखोल अभ्यास केला.
गोणपाटावर बसून शिकलेला तो मुलगा पुढे स्वतंत्र भारताच्या संविधान मसुदा समितीचा अध्यक्ष झाला. या संपूर्ण प्रवासाची सुरुवात साताऱ्याच्या त्या शाळेतून झाली. म्हणूनच ७ नोव्हेंबर हा दिवस प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी महत्त्वाचा आहे.
महाराष्ट्र सरकारचा निर्णय
बाबासाहेबांच्या शाळाप्रवेशाचा दिवस विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरावा, या भावनेतून काही संघटना आणि आंबेडकरी अनुयायी हा दिवस आधीपासून साजरा करत होते. या मागणीची दखल घेऊन महाराष्ट्र सरकारच्या शालेय शिक्षण व क्रीडा विभागाने २७ ऑक्टोबर २०१७ रोजी शासन निर्णय (जीआर) जारी केला. त्यानुसार ७ नोव्हेंबर हा दिवस राज्यातील सर्व शाळा आणि कनिष्ठ महाविद्यालयांमध्ये ‘विद्यार्थी दिवस’ म्हणून साजरा करण्याचे निर्देश देण्यात आले. तेव्हापासून हा दिवस राज्यभर अधिकृतपणे साजरा होत आहे.
शाळांमध्ये विद्यार्थी दिवस कसा साजरा होतो?
या दिवशी शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांसाठी विविध उपक्रम घेतले जातात. त्यापैकी काही प्रमुख उपक्रम असे:
- निबंध स्पर्धा: बाबासाहेबांचे जीवन, शिक्षणाचे महत्त्व, समता आणि बंधुता अशा विषयांवर निबंध लेखन.
- वक्तृत्व स्पर्धा: विद्यार्थी बाबासाहेबांच्या विचारांवर आणि त्यांच्या शालेय जीवनावर भाषण करतात.
- काव्यवाचन: बाबासाहेबांवरील प्रसिद्ध कविता आणि विद्यार्थ्यांनी स्वतः रचलेल्या कवितांचे वाचन.
- प्रदर्शन आणि व्याख्याने: बाबासाहेबांच्या शैक्षणिक प्रवासावर आधारित चित्रप्रदर्शन, माहितीपट आणि मान्यवरांची व्याख्याने.
- संविधान उद्देशिका वाचन: अनेक शाळांमध्ये भारतीय संविधानाच्या उद्देशिकेचे सामूहिक वाचन केले जाते.
साताऱ्याच्या प्रतापसिंह हायस्कूलमध्ये या दिवशी विशेष कार्यक्रम आयोजित केले जातात. ज्या शाळेत बाबासाहेबांनी पहिले पाऊल ठेवले, त्या शाळेला भेट देणे हा अनेक आंबेडकरी अनुयायांसाठी भावनिक अनुभव असतो.
आजच्या विद्यार्थ्यांसाठी बाबासाहेबांचा संदेश
बाबासाहेब आयुष्यभर विद्यार्थीच राहिले. वाचनाची त्यांना प्रचंड आवड होती. मुंबईतील त्यांच्या ‘राजगृह’ या निवासस्थानी हजारो पुस्तकांचा संग्रह होता. पुस्तकांसाठीच त्यांनी हे घर बांधले, असे म्हटले जाते. आजच्या विद्यार्थ्यांनी त्यांच्याकडून शिकण्यासारख्या काही गोष्टी अशा:
१. परिस्थितीवर मात करा: गोणपाटावर बसून आणि पाण्यासाठी तरसत शिकलेल्या भिवाकडे साधने नव्हती, पण जिद्द होती. आज आपल्याकडे पुस्तके, इंटरनेट, शिष्यवृत्ती अशी अनेक साधने आहेत. त्यांचा योग्य वापर करणे आपल्या हातात आहे.
२. वाचनाची सवय लावा: दररोज किमान अर्धा तास अभ्यासाव्यतिरिक्त वाचन करा. वाचनामुळे विचार स्पष्ट होतात आणि आत्मविश्वास वाढतो.
३. प्रश्न विचारा: बाबासाहेबांनी प्रत्येक गोष्ट तर्काच्या कसोटीवर तपासली. अंधश्रद्धा आणि अन्यायाला प्रश्न विचारण्याचे धैर्य शिक्षणातूनच येते.
४. समतेचा आदर करा: वर्गात जात, धर्म, लिंग किंवा आर्थिक परिस्थितीवरून कोणाशीही भेदभाव करू नका. बाबासाहेबांनी जे सहन केले ते इतर कोणाच्याही वाट्याला येऊ नये, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
५. शिक्षणाचा उपयोग समाजासाठी करा: मिळवलेले ज्ञान फक्त स्वतःपुरते न ठेवता समाजाच्या भल्यासाठी वापरा.
“शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे, जो ते प्राशन करेल तो गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही,” हे बाबासाहेबांचे विचार आजही तितकेच खरे आहेत. “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” हा त्यांचा संदेश प्रत्येक विद्यार्थ्याने लक्षात ठेवायला हवा.
विद्यार्थी दिवसाबद्दल नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न: महाराष्ट्रात विद्यार्थी दिवस कधी साजरा केला जातो? उत्तर: दरवर्षी ७ नोव्हेंबर रोजी, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या शाळाप्रवेशाच्या स्मरणार्थ.
प्रश्न: बाबासाहेबांनी कोणत्या शाळेत प्रवेश घेतला होता? उत्तर: साताऱ्यातील गव्हर्नमेंट हायस्कूलमध्ये. ही शाळा आज प्रतापसिंह हायस्कूल म्हणून ओळखली जाते.
प्रश्न: शाळेच्या रजिस्टरमध्ये बाबासाहेबांची नोंद कोणत्या क्रमांकावर आहे? उत्तर: क्रमांक १९१४ वर, ‘भिवा रामजी आंबेडकर’ या नावाने.
प्रश्न: विद्यार्थी दिवसाबाबतचा शासन निर्णय कधी जारी झाला? उत्तर: महाराष्ट्र सरकारच्या शालेय शिक्षण व क्रीडा विभागाने २७ ऑक्टोबर २०१७ रोजी हा निर्णय जारी केला.
प्रश्न: २०२६ मध्ये बाबासाहेबांच्या शाळाप्रवेशाला किती वर्षे पूर्ण होत आहेत? उत्तर: ७ नोव्हेंबर २०२६ रोजी या ऐतिहासिक घटनेला १२६ वर्षे पूर्ण होत आहेत.
समारोप
७ नोव्हेंबर १९०० रोजी साताऱ्याच्या शाळेत प्रवेश घेणाऱ्या भिवाला त्या दिवशी कल्पनाही नसेल की तो पुढे कोट्यवधी लोकांचे जीवन बदलणार आहे. एका शाळाप्रवेशाने इतिहासाची दिशा बदलू शकते, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे. विद्यार्थी दिवस आपल्याला आठवण करून देतो की शिक्षण हा प्रत्येकाचा हक्क आहे आणि तो हक्क मिळवण्यासाठी आधीच्या पिढ्यांनी मोठा संघर्ष केला आहे.
या विद्यार्थी दिवशी आपण सर्वांनी एक संकल्प करूया: रोज काहीतरी नवीन शिकू आणि आपल्या आजूबाजूच्या एखाद्या गरजू मुलाच्या शिक्षणासाठी मदतीचा हात पुढे करू.
सर्व विद्यार्थ्यांना विद्यार्थी दिवसाच्या हार्दिक शुभेच्छा!
मी सागर वझरकर, तंत्रज्ञान अभ्यासक आणि डिजिटल कंटेंट क्रिएटर असून YouTube व marathibuddhism.com च्या माध्यमातून मराठी बौद्ध इतिहास, विचार आणि संस्कृती या विषयांवर अभ्यासपूर्ण व माहितीपूर्ण मजकूर वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याचा हा माझा प्रयत्न आहे.