बौद्ध संघातील संसदीय पद्धत: बाबासाहेबांच्या २५ नोव्हेंबर १९४९ च्या भाषणातील उल्लेख

बौद्ध संघातील संसदीय पद्धत हा विषय डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधान सभेत केलेल्या शेवटच्या भाषणामुळे विशेष महत्त्वाचा ठरतो. या भाषणात त्यांनी सांगितले की, प्रस्ताव, गणपूर्ती, मतदान असे आधुनिक संसदेचे नियम बुद्धकाळातील भिक्खू संघात आधीच पाळले जात होते. या लेखात बाबासाहेबांचे नेमके शब्द, विनय पिटकातील संबंधित नियम आणि आजच्या लोकशाहीसाठी त्यांचा अर्थ सोप्या मराठीत पाहू.

अनुक्रमणिका

1. २५ नोव्हेंबर १९४९: भाषणाची पार्श्वभूमी
2. भाषणातील बौद्ध संघाचा उल्लेख
3. बौद्ध संघातील संसदीय पद्धत कशी चालत असे?
4. बुद्धकाळातील गणराज्यांचा वारसा
5. आजच्या लोकशाहीसाठी संदेश
6. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
7. निष्कर्ष

२५ नोव्हेंबर १९४९: भाषणाची पार्श्वभूमी

भारताच्या संविधान सभेची पहिली बैठक ९ डिसेंबर १९४६ रोजी झाली. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समिती स्थापन झाली आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तिचे अध्यक्ष झाले.

सुमारे तीन वर्षांच्या चर्चेनंतर संविधानाच्या अंतिम वाचनावर चर्चा सुरू झाली. २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी बाबासाहेबांनी या चर्चेला उत्तर दिले. दुसऱ्याच दिवशी, २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधान स्वीकारले गेले आणि २६ जानेवारी १९५० पासून ते लागू झाले. याच स्मृतीसाठी भारत सरकार २०१५ पासून २६ नोव्हेंबर हा दिवस “संविधान दिन” म्हणून साजरा करते.

हे भाषण तीन इशाऱ्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. पण याच भाषणात बाबासाहेबांनी भारताच्या प्राचीन लोकशाही परंपरेचा उल्लेख केला आणि त्याचे उदाहरण म्हणून बौद्ध संघातील संसदीय पद्धतीचा दाखला दिला. संविधान सभेच्या कामकाजाची अधिक माहिती विकिपीडियावरील संविधान सभेच्या लेखात पाहता येईल.

भाषणातील बौद्ध संघाचा उल्लेख

भारताने स्वातंत्र्य पुन्हा गमावू नये, अशी चिंता व्यक्त करताना बाबासाहेबांनी सांगितले की भारताला लोकशाही नवी नाही. त्यांच्या भाषणातील या भागाचा मराठी अनुवाद असा:

“भारताला लोकशाही माहीत नव्हती, असे नाही. एक काळ असा होता, जेव्हा भारतात अनेक गणराज्ये होती. जिथे राजेशाही होती, तिथेही राजे निवडलेले किंवा मर्यादित अधिकारांचे होते. ते कधीही निरंकुश नव्हते. भारताला संसद किंवा संसदीय कार्यपद्धती माहीत नव्हती, असेही नाही. बौद्ध भिक्खू संघांचा अभ्यास केल्यास दिसते की तेव्हा संसदा होत्या, कारण संघ म्हणजे संसदाच होत्या. इतकेच नव्हे, तर आधुनिक काळात ज्ञात असलेले संसदीय कार्यपद्धतीचे सर्व नियम संघांना माहीत होते आणि ते त्यांचे पालन करत. बुद्धांनी हे नियम संघाच्या सभांना लागू केले, तरी ते त्यांनी आपल्या काळात देशात चालणाऱ्या राजकीय सभांच्या नियमांतून घेतले असावेत. ही लोकशाही व्यवस्था भारताने गमावली. ती भारत दुसऱ्यांदा गमावेल का? मला माहीत नाही.”

या भाषणातील दोन मूळ इंग्रजी ओळी अशा आहेत:

“…for the Sanghas were nothing but Parliaments…”
“They had rules regarding seating arrangements, rules regarding Motions, Resolutions, Quorum, Whip, Counting of Votes, Voting by Ballot, Censure Motion, Regularization, Res Judicata, etc.”

बौद्ध संघातील संसदीय पद्धतीचे नियम आणि पाली संज्ञा

बाबासाहेबांनी भाषणात यादी दिली, पण तपशील दिला नाही. विनय पिटकात हे नियम कोणत्या नावाने येतात, ते खालील तक्त्यात दिले आहे.

टीप: “Regularization” या शब्दाशी संघातील नेमका कोणता नियम जुळतो, हे बाबासाहेबांनी भाषणात स्पष्ट केलेले नाही. म्हणून तो तक्त्यात घेतलेला नाही.

बौद्ध संघातील संसदीय पद्धत कशी चालत असे?

संघाचे सर्व नियम विनय पिटकात, विशेषतः महावग्ग आणि चुल्लवग्ग या ग्रंथांत आहेत. बौद्ध संघातील संसदीय पद्धत समजून घेण्यासाठी त्यातील महत्त्वाचे नियम एकेक करून पाहू.

सीमा आणि समग्र संघ

बौद्ध संघातील संसदीय पद्धतीची सुरुवात “सीमा” या संकल्पनेपासून होते. प्रत्येक विहाराची एक निश्चित सीमा (हद्द) ठरवलेली असे. त्या सीमेतील सर्व भिक्खूंनी सभेला उपस्थित राहणे आवश्यक होते. सर्वजण उपस्थित असलेल्या संघाला “समग्ग” (एकत्रित) संघ म्हणत. काही भिक्खूंना वगळून घेतलेला निर्णय “वग्ग” (गटबाजीचा) मानला जाई आणि तो अवैध ठरे.

आजारी भिक्खू सभेला येऊ शकत नसेल, तर तो दुसऱ्या भिक्खूमार्फत आपली संमती पाठवत असे. या संमतीला “छन्द” म्हणत. उपोसथासाठी पाठवलेल्या शुद्धतेच्या घोषणेला “पारिसुद्धी” म्हणत. आजच्या भाषेत याला प्रतिनिधीमार्फत दिलेले मत म्हणता येईल.

गणपूर्ती: किती भिक्खू आवश्यक?

बौद्ध संघातील संसदीय पद्धतीत काम सुरू करण्यासाठी किमान सदस्यसंख्या ठरलेली होती. कामाच्या महत्त्वानुसार ही संख्या बदलत असे.

मोठ्या संख्येचा संघ लहान संख्येचे कामही करू शकत असे. पण गणपूर्ती नसताना केलेले काम वैध ठरत नसे.

ञत्ति आणि कम्मवाचा: प्रस्ताव व ठराव

संघाचा प्रत्येक औपचारिक निर्णय “संघकम्म” म्हणून ओळखला जाई. सभेत एक सक्षम भिक्खू प्रस्ताव (ञत्ति) मांडत असे आणि नंतर त्याची घोषणा (कम्मवाचा) करत असे. प्रस्तावाची सुरुवात अशी होई:

सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो। यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो … करेय्य। एसा ञत्ति।

त्यानंतर घोषणा करताना हे वाक्य म्हटले जाई:

यस्सायस्मतो खमति …, सो तुण्हस्स; यस्स नक्खमति, सो भासेय्य।

शेवटी निर्णय असा जाहीर होई:

खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामि।

म्हणजे बौद्ध संघातील संसदीय पद्धतीत मौन म्हणजे संमती होती आणि विरोध असणाऱ्याला बोलण्याचा पूर्ण अधिकार होता.

संघकम्माचे चार प्रकार

विषय जितका गंभीर, तितकी प्रक्रिया अधिक काटेकोर असे. आधुनिक संसदेत विधेयकाची अनेक वाचने होतात, त्याची आठवण करून देणारी ही रचना आहे.

• अपलोकनकम्म: केवळ विषय जाहीर करून सर्वांची संमती घेणे. छोट्या कामांसाठी.
• ञत्तिकम्म: फक्त प्रस्ताव मांडून निर्णय. उदा. उपोसथ सुरू करणे.
• ञत्तिदुतियकम्म: प्रस्ताव आणि एकदा घोषणा. उदा. सीमा ठरवणे किंवा कठिन चीवर कोणत्या भिक्खूला द्यायचे ते ठरवणे.
• ञत्तिचतुत्थकम्म: प्रस्ताव आणि तीन वेळा घोषणा. उदा. उपसंपदा (पूर्ण भिक्खू दीक्षा) किंवा तज्जनीयकम्म (निंदाप्रस्ताव).

सलाका: गुप्त आणि उघड मतदान

बौद्ध संघातील संसदीय पद्धतीत एकमताला प्राधान्य होते. पण एखाद्या वादावर एकमत होत नसेल, तर बहुमताने निर्णय घेतला जाई. वाद मिटवण्याच्या सात पद्धतींपैकी (अधिकरणसमथ) एका पद्धतीला “येभुय्यसिका” म्हणजे बहुमताचा निर्णय म्हणतात. यासाठी लाकडी शलाकांचा (सलाका) मतपत्रिकेसारखा वापर होई.

मते गोळा करणाऱ्या भिक्खूला “सलाकग्गाहापक” म्हणत. चुल्लवग्गानुसार त्याच्यात पाच गुण असावेत: तो पक्षपात, द्वेष, मोह आणि भीती यांच्या आहारी जाणारा नसावा आणि कोणती मते घेतली व कोणती नाहीत, हे त्याला नीट कळत असावे. मतदानाच्या तीन पद्धती होत्या:

• गूळ्हक: गुप्त मतदान
• सकण्णजप्पक: कानात हळूच सांगून केलेले मतदान
• विवटक: उघड मतदान

विशेष म्हणजे, धम्मविरोधी बाजू बहुमतात येईल किंवा मतदानामुळे संघात फूट पडेल, असे दिसत असेल तर मतदान अवैध मानले जाई. म्हणजे बहुमतालाही धम्माची मर्यादा होती.

उब्बाहिका: समितीकडे सोपवलेला वाद

सभेत चर्चा संपत नसेल, तर निवडक भिक्खूंची समिती (उब्बाहिका) नेमली जाई. बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतर सुमारे शंभर वर्षांनी वैशाली येथे दुसरी धम्मसंगीती झाली. तेव्हा दहा वादग्रस्त मुद्द्यांवर निर्णय घेण्यासाठी आठ ज्येष्ठ भिक्खूंची अशी समिती नेमली गेली होती. या समितीची आसनव्यवस्था पाहण्याचे काम अजित नावाच्या भिक्खूकडे सोपवले होते, असे चुल्लवग्गात आहे.

ज्येष्ठतेनुसार आसन आणि पूर्वन्याय

संघात आसन, अभिवादन आणि भोजन जात, घराणे किंवा संपत्तीनुसार नव्हे, तर उपसंपदेनंतरच्या वर्षांनुसार (यथावुड्ढं) ठरत असे. जन्माने उच्च मानलेला भिक्खूही नंतर दीक्षा घेतली असेल, तर कनिष्ठ ठरे. ही समता हे बौद्ध संघातील संसदीय पद्धतीचे खरे बळ होते.

नियमानुसार एकदा निकाली निघालेला वाद जाणूनबुजून पुन्हा उकरून काढणे, हा पातिमोक्खातील पाचित्तिय नियमानुसार दोष होता. आधुनिक न्यायव्यवस्थेतील पूर्वन्यायाचे (Res Judicata) तत्त्व हेच सांगते.

🙏 बुद्धांच्या संघातील लोकशाही आणि बाबासाहेबांचे विचार व्हिडिओमध्ये समजून घ्यायचे आहेत?
आमच्या YouTube चॅनलवर धम्माचे व्हिडिओ मराठीत पाहा.▶ @marathibuddhism सबस्क्राईब करा

बुद्धकाळातील गणराज्यांचा वारसा

बाबासाहेबांच्या मते बौद्ध संघातील संसदीय पद्धतीचे नियम बुद्धांनी तत्कालीन राजकीय सभांमधून घेतले असावेत. बुद्धकाळात शाक्य, कोलिय, मल्ल आणि वज्जी यांसारखी गणराज्ये होती. त्यांच्या सभागृहाला “संथागार” म्हणत. वज्जी संघाची राजधानी वैशाली होती.

वज्जींच्या प्रगतीचे सात नियम

दीघ निकायातील महापरिनिब्बान सुत्तात मगधाचा राजा अजातशत्रू वज्जींवर स्वारी करण्याचा विचार करत होता. तेव्हा बुद्धांनी आनंदांना वज्जींच्या प्रगतीचे सात नियम (सत्त अपरिहानिय धम्म) सांगितले. त्यातील पहिले दोन असे:

यावकीवञ्च, आनन्द, वज्जी अभिण्हं सन्निपाता सन्निपातबहुला भविस्सन्ति, वुद्धियेव, आनन्द, वज्जीनं पाटिकङ्खा, नो परिहानि।

यावकीवञ्च, आनन्द, वज्जी समग्गा सन्निपतिस्सन्ति, समग्गा वुट्ठहिस्सन्ति, समग्गा वज्जिकरणीयानि करिस्सन्ति, वुद्धियेव, आनन्द, वज्जीनं पाटिकङ्खा, नो परिहानि।

यानंतर बुद्धांनी भिक्खूंना एकत्र बोलावले आणि याच धर्तीवर संघासाठीही सात नियम सांगितले. गणराज्याची लोकशाही आणि संघाची लोकशाही यांचा थेट संबंध या सुत्तात दिसतो.

शाक्य संघ आणि सिद्धार्थ

बाबासाहेबांनी “भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म” या ग्रंथात सिद्धार्थाच्या गृहत्यागाचे वेगळे विवेचन केले आहे. त्यानुसार वयाच्या विसाव्या वर्षी सिद्धार्थ शाक्य संघाचा सदस्य झाला. रोहिणी नदीच्या पाण्यावरून कोलियांशी वाद झाला, तेव्हा शाक्य संघात युद्धाचा प्रस्ताव आला.

सिद्धार्थाने युद्धाला विरोध केला, पण मतदानात बहुमत युद्धाच्या बाजूने गेले. युद्धात सहभागी होण्याऐवजी आणि त्यासाठी कुटुंबाला शिक्षा होऊ नये म्हणून सिद्धार्थाने स्वतःहून परिव्रज्या स्वीकारली, असे बाबासाहेब मांडतात. या विवेचनानुसार बुद्धांना सभा, प्रस्ताव आणि मतदान यांचा प्रत्यक्ष अनुभव होता. त्यामुळे बौद्ध संघातील संसदीय पद्धतीची मुळे बुद्धांच्या स्वतःच्या अनुभवातही दिसतात.

आजच्या लोकशाहीसाठी संदेश

बौद्ध संघातील संसदीय पद्धत हा केवळ इतिहासाचा विषय नाही. २५ नोव्हेंबर १९४९ च्या भाषणात बाबासाहेबांनी दिलेले तीन इशारे आणि संघाची शिकवण यांच्यात स्पष्ट साम्य दिसते.

व्यक्तिपूजेविषयी इशारा

व्यक्तिपूजेबद्दल बाबासाहेबांनी या भाषणात सांगितलेले शब्द आजही वारंवार उद्धृत केले जातात:

“Bhakti in religion may be a road to the salvation of the soul. But in politics, Bhakti or hero-worship is a sure road to degradation and to eventual dictatorship.”

अर्थ: धर्मात भक्ती हा आत्म्याच्या मुक्तीचा मार्ग असू शकेल. पण राजकारणात भक्ती किंवा व्यक्तिपूजा हा अधोगतीकडे आणि शेवटी हुकूमशाहीकडे नेणारा निश्चित मार्ग आहे.

बुद्धांनीही महापरिनिर्वाणापूर्वी कोणालाही संघाचा प्रमुख नेमले नाही. त्यांनी आनंदांना सांगितले:

यो वो, आनन्द, मया धम्मो च विनयो च देसितो पञ्ञत्तो, सो वो ममच्चयेन सत्था।
(दीघ निकाय, महापरिनिब्बान सुत्त)

अर्थ: आनंद, मी जो धम्म उपदेशिला आणि जो विनय घालून दिला, तोच माझ्यानंतर तुमचा शास्ता (गुरू) असेल. व्यक्तीऐवजी नियमांचे राज्य, हाच संविधानाचाही गाभा आहे.

पवारणा: टीका स्वीकारण्याची परंपरा

लोकशाहीत सत्ताधाऱ्यांनी टीका ऐकून घेणे आवश्यक असते. संघात हे काम पवारणा करते. वर्षावासाच्या शेवटी प्रत्येक भिक्खू, अगदी ज्येष्ठ भिक्खूही, संघाला आपल्या चुका दाखवण्याचे आवाहन करतो:

सङ्घं, आवुसो, पवारेमि दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा। वदन्तु मं आयस्मन्तो अनुकम्पं उपादाय। पस्सन्तो पटिकरिस्सामि।

अर्थ: मित्रांनो, माझ्याबद्दल जे पाहिले, ऐकले किंवा ज्याचा संशय आला, ते सांगण्यासाठी मी संघाला आमंत्रित करतो. आयुष्मानांनी करुणा बाळगून मला सांगावे. चूक दिसली, तर मी ती सुधारीन.

धम्मदीक्षेशी असलेले नाते

१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी बाबासाहेबांनी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर धम्मदीक्षा घेतली. त्याचा इतिहास धम्मचक्र प्रवर्तन दिन या लेखात वाचता येईल. स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही मूल्ये त्यांनी बुद्धांच्या शिकवणीत पाहिली. म्हणूनच नवयान बौद्ध धम्मात सामाजिक लोकशाहीला केंद्रस्थानी स्थान आहे.

बौद्ध उपासक रोज “सङ्घं सरणं गच्छामि” म्हणतात. त्रिशरणातील हा संघ म्हणजे लोकशाही नियमांनी चालणारा समूह आहे, हे लक्षात घेतले तर या शरणाचा अर्थ अधिक व्यापक होतो.

तुलना करताना लक्षात ठेवा

बौद्ध संघातील संसदीय पद्धत आणि आधुनिक संसद एकसारख्या नाहीत. संघात बहुतेक निर्णय सर्वांच्या संमतीने (मौनाने) होत असत. बहुमताचा वापर फक्त वाद मिटवण्याच्या एका पद्धतीपुरता होता. तसेच, बुद्धांनी हे नियम राजकीय सभांतून घेतले असावेत, हे बाबासाहेबांनी “असावेत” अशा शब्दांत मांडलेले अनुमान आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

बाबासाहेबांनी बौद्ध संघातील संसदीय पद्धतीचा उल्लेख कोणत्या भाषणात केला?

२५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधान सभेत केलेल्या शेवटच्या भाषणात. दुसऱ्या दिवशी, २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधान स्वीकारले गेले.

बौद्ध संघातील संसदीय पद्धतीत प्रस्तावाला आणि ठरावाला काय म्हणत?

प्रस्तावाला “ञत्ति” आणि त्याच्या औपचारिक घोषणेला “कम्मवाचा” म्हणत. सर्वजण मौन राहिले, तर प्रस्ताव मंजूर मानला जाई.

संघाच्या सभेसाठी गणपूर्ती किती होती?

बहुतेक कामांसाठी किमान ४ भिक्खू. कामाच्या स्वरूपानुसार ५, १० किंवा २० भिक्खू आवश्यक असत.

बौद्ध संघात गुप्त मतदान होत असे का?

होय. लाकडी शलाकांद्वारे (सलाका) मतदान होई. गुप्त, कानात सांगून आणि उघड अशा तीन पद्धती विनयात सांगितल्या आहेत.

बौद्ध संघातील संसदीय पद्धत बुद्धांनी स्वतः निर्माण केली का?

बाबासाहेबांच्या मते बुद्धांनी हे नियम त्यांच्या काळातील गणराज्यांच्या राजकीय सभांमधून घेतले असावेत आणि संघासाठी त्यांचा वापर केला.

संविधान दिन कधीपासून साजरा केला जातो?

भारत सरकार २०१५ पासून दरवर्षी २६ नोव्हेंबर हा दिवस संविधान दिन म्हणून साजरा करते.

निष्कर्ष

बौद्ध संघातील संसदीय पद्धत भारताच्या लोकशाहीची जुनी मुळे दाखवते. प्रस्ताव, गणपूर्ती, मतदान, समिती आणि टीका स्वीकारण्याची परंपरा बुद्धकाळात संघात रुजलेली होती. बाबासाहेबांनी २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी ही आठवण करून दिली आणि ही लोकशाही आपण पुन्हा गमावू नये, असा इशाराही दिला. संविधान दिनी हे भाषण वाचणे आणि संघाचे नियम समजून घेणे, ही त्या इशाऱ्याला दिलेली योग्य प्रतिक्रिया ठरेल.

हा लेख उपयोगी वाटला, तर विद्यार्थी, शिक्षक आणि मित्रपरिवाराला WhatsApp व Facebook वर नक्की शेअर करा. विशेषतः संविधान दिनाच्या कार्यक्रमांसाठी ही माहिती उपयोगी ठरेल. आपले प्रश्न किंवा मत कमेंटमध्ये जरूर लिहा.

हेही वाचा

• नवयान बौद्ध धम्म म्हणजे काय?
• धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाचा इतिहास
• दीक्षाभूमी नागपूर: माहीत नसलेल्या गोष्टी
• बौद्ध धम्मातील वर्षावास
• ७ नोव्हेंबर विद्यार्थी दिवस

सब्बे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता। सर्व प्राणी सुखी होवोत.

Sagar Wazarkar

मी सागर वझरकर, तंत्रज्ञान अभ्यासक आणि डिजिटल कंटेंट क्रिएटर असून YouTube व marathibuddhism.com च्या माध्यमातून मराठी बौद्ध इतिहास, विचार आणि संस्कृती या विषयांवर अभ्यासपूर्ण व माहितीपूर्ण मजकूर वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याचा हा माझा प्रयत्न आहे.