‘बुद्ध की कार्ल मार्क्स?’: बाबासाहेबांच्या काठमांडू भाषणाला ७० वर्षे

बुद्ध की कार्ल मार्क्स, हा प्रश्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी २० नोव्हेंबर १९५६ रोजी काठमांडू येथील जागतिक बौद्ध परिषदेत मांडला. महापरिनिर्वाणाच्या अवघ्या १६ दिवस आधी दिलेल्या या भाषणाला २० नोव्हेंबर २०२६ रोजी ७० वर्षे पूर्ण होत आहेत. दोघांचे ध्येय कुठे जुळते, फरक कुठे आहे आणि बाबासाहेबांनी बुद्धांचा मार्ग का श्रेष्ठ मानला, हे या लेखात सोप्या मराठीत पाहू.

अनुक्रमणिका

1. बुद्ध की कार्ल मार्क्स: काठमांडू भाषणाची पार्श्वभूमी
2. “ही तुलना विनोद वाटेल”: निबंधाची सुरुवात
3. मार्क्सच्या विचारांतील टिकलेले मुद्दे
4. बुद्ध की कार्ल मार्क्स: साम्य कुठे आहे?
5. खरा फरक: साधनांचा प्रश्न
6. राज्यसंस्था लोप पावेल का?
7. ७० वर्षांनंतर हे भाषण का वाचावे?
8. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
9. निष्कर्ष

बुद्ध की कार्ल मार्क्स: काठमांडू भाषणाची पार्श्वभूमी

१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे बाबासाहेबांनी लाखो अनुयायांसह धम्मदीक्षा घेतली. या घटनेचा इतिहास धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाचा इतिहास या लेखात वाचता येईल. त्यानंतर महिनाभरातच ते नेपाळला गेले.

चौथी जागतिक बौद्ध परिषद, काठमांडू

“वर्ल्ड फेलोशिप ऑफ बुद्धिस्ट्स” (जागतिक बौद्ध बंधुत्व संघ) ही संस्था १९५० मध्ये श्रीलंकेत स्थापन झाली. तिची चौथी परिषद १५ ते २१ नोव्हेंबर १९५६ दरम्यान काठमांडू येथे झाली. नेपाळमध्ये भरलेली ही पहिली जागतिक बौद्ध परिषद होती. या परिषदेत २० नोव्हेंबर रोजी बाबासाहेबांनी बुद्ध आणि कार्ल मार्क्स यांच्या विचारांची तुलना करणारे भाषण दिले. मराठीत हा विषय अनेकदा “बुद्ध की कार्ल मार्क्स” या नावाने ओळखला जातो.

भाषण आणि निबंध: एक महत्त्वाची नोंद

वेगवेगळ्या संदर्भांत या भाषणाचे शीर्षक “Buddha and Karl Marx” किंवा “The Buddha and Communism” असे आढळते. याच विषयावरचा बाबासाहेबांचा लिखित निबंध “Buddha or Karl Marx” त्यांच्या हयातीत प्रकाशित झाला नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या शिक्षण विभागाने १९८७ मध्ये “डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: लेखन आणि भाषणे” या मालिकेच्या तिसऱ्या खंडात तो प्रथम प्रकाशित केला. हा खंड भारत सरकारच्या परराष्ट्र मंत्रालयाच्या संकेतस्थळावर मोफत वाचता येतो.

बुद्ध की कार्ल मार्क्स हा निबंध आठ भागांत विभागलेला आहे:

1. बुद्धांचे तत्त्वज्ञान (The Creed of the Buddha)
2. कार्ल मार्क्सचे मूळ तत्त्वज्ञान
3. मार्क्सवादातील काय टिकून राहिले?
4. बुद्ध आणि मार्क्स यांची तुलना
5. साधने (Means)
6. साधनांचे मूल्यमापन
7. कोणाची साधने अधिक परिणामकारक?
8. राज्यसंस्था लोप पावण्याचा प्रश्न

“ही तुलना विनोद वाटेल”: निबंधाची सुरुवात

बाबासाहेब निबंधाची सुरुवात वाचकाच्या मनातील शंका स्वतःच मांडून करतात:

“A comparison between Karl Marx and Buddha may be regarded as a joke.”
“Marx and Buddha are divided by 2381 years.”

अर्थ: कार्ल मार्क्स आणि बुद्ध यांची तुलना हा विनोद वाटू शकतो. मार्क्स आणि बुद्ध यांच्यात २३८१ वर्षांचे अंतर आहे.

त्यांच्या मते लोक मार्क्सला नव्या अर्थव्यवस्थेचा शिल्पकार मानतात. पण बुद्धांना राजकारण किंवा अर्थशास्त्राशी संबंध नसलेल्या एका धर्माचे संस्थापक समजतात. ही समजूत चुकीची आहे, हे दाखवणे हाच बुद्ध की कार्ल मार्क्स या निबंधाचा उद्देश आहे.

टीप: २३८१ वर्षांचा हिशोब बाबासाहेबांनी बुद्धजन्म इ.स.पू. ५६३ आणि मार्क्सजन्म इ.स. १८१८ असा धरून केला आहे. इ.स.पू. ५६३ ही त्या काळी प्रचलित तारीख होती. आजचे अनेक अभ्यासक बुद्धांचा काळ थोडा नंतरचा मानतात.

मार्क्सच्या विचारांतील टिकलेले मुद्दे

बुद्ध की कार्ल मार्क्स ही तुलना समजून घेण्यासाठी आधी मार्क्सची थोडक्यात ओळख करून घेऊ. कार्ल मार्क्स (१८१८–१८८३) हा जर्मन तत्त्वज्ञ आणि अर्थशास्त्रज्ञ होता. त्याने १८४८ मध्ये फ्रेडरिक एंगल्ससोबत “कम्युनिस्ट जाहीरनामा” लिहिला आणि १८६७ मध्ये “दास कॅपिटल”चा पहिला खंड प्रकाशित केला. १९१७ च्या रशियन क्रांतीनंतर लेनिनने मार्क्सवादावर आधारित राज्य उभे केले.

बाबासाहेबांनी मार्क्सच्या मूळ सिद्धांतांची यादी दिली आणि त्यातील काही भाकिते इतिहासाने खरी ठरवली नाहीत, असे मांडले. उदा. समाजवाद अटळ आहे किंवा कामगार अधिकाधिक दरिद्री होत जातील, ही भाकिते. तरीही त्यांच्या मते मार्क्सवादातील चार मुद्दे टिकून राहिले:

1. तत्त्वज्ञानाचे काम जगाच्या उत्पत्तीचे स्पष्टीकरण देणे नसून जगाची पुनर्रचना करणे आहे.
2. समाजातील वर्गांच्या हितसंबंधांत संघर्ष असतो.
3. खाजगी संपत्तीमुळे एका वर्गाला सत्ता मिळते आणि शोषणामुळे दुसऱ्या वर्गाला दुःख भोगावे लागते.
4. समाजाच्या हितासाठी खाजगी संपत्ती नष्ट करून हे दुःख दूर करणे आवश्यक आहे.

बुद्ध की कार्ल मार्क्स: साम्य कुठे आहे?

बाबासाहेबांनी दाखवले की या चार मुद्द्यांपैकी बहुतेक गोष्टी बुद्धांच्या शिकवणीत आधीच आहेत. बुद्ध की कार्ल मार्क्स या तुलनेचा हाच पहिला महत्त्वाचा निष्कर्ष आहे.

टीप: हा तक्ता बाबासाहेबांच्या मांडणीचा आशय सोप्या शब्दांत दाखवतो; ते निबंधातील शब्दशः वाक्य नाहीत.

दुःख कसे निर्माण होते आणि कारण दूर केल्यावर ते कसे थांबते, हे प्रतीत्यसमुत्पाद आणि कर्म सिद्धांत या लेखात सविस्तर दिले आहे.

बाबासाहेबांच्या शब्दांत, या तुलनेतून साम्य आणि फरक दोन्ही स्पष्ट होतात:

“The differences are about the means.”

अर्थ: दोघांमधील फरक साधनांबद्दल आहे. म्हणजे ध्येय बरेचसे सारखे आहे, पण ते गाठण्याचा मार्ग वेगळा आहे.

दारिद्र्य आणि गुन्हेगारी: चक्कवत्ती सीहनाद सुत्त

बुद्धांनी आर्थिक प्रश्नांकडे दुर्लक्ष केले नाही, याला पाली ग्रंथांतूनही आधार मिळतो. दीघ निकायातील चक्कवत्ती सीहनाद सुत्तात एक चक्रवर्ती राजा आपल्या पुत्राला राजधर्म सांगतो:

ये च ते, तात, विजिते अधना अस्सु, तेसञ्च धनमनुप्पदेय्यासि।

अर्थ: मुला, तुझ्या राज्यात जे निर्धन असतील, त्यांना धन दे.

पुढे एक राजा हे कर्तव्य पाळत नाही, तेव्हा काय घडते, ते सुत्त सांगते:

अधनानं धने अननुप्पदियमाने दालिद्दियं वेपुल्लमगमासि।

सुत्तानुसार दारिद्र्य वाढल्यावर चोरी वाढली, मग शस्त्रे आली, आणि नंतर हिंसा, खोटेपणा आणि इतर दोष वाढत गेले. म्हणजे गरिबी हे सामाजिक अधःपतनाचे एक कारण आहे, हे बुद्धांनी स्पष्ट सांगितले होते.

भिक्खू संघ: खाजगी संपत्तीशिवाय चालणारा समाज

बुद्ध की कार्ल मार्क्स या निबंधात बाबासाहेब भिक्खू संघाचे उदाहरण देतात:

“The rules for Bhikkhus owning property or possessions are far more rigorous than are to be found in communism in Russia.”

अर्थ: भिक्खूंनी संपत्ती किंवा वस्तू बाळगण्याबद्दलचे नियम रशियातील साम्यवादापेक्षा कितीतरी अधिक कठोर आहेत.

विनय परंपरेनुसार भिक्खूच्या वैयक्तिक वापराच्या मूलभूत वस्तू म्हणजे आठ परिष्कार (अट्ठ परिक्खार):

कठिन चीवरासारखे संघाला दिलेले दान कोणत्या भिक्खूला द्यायचे, हे संघ एकत्र बसून ठरवतो. याचे उदाहरण कठिन चीवर दान या लेखात पाहता येईल. या संघाबद्दल बाबासाहेब पुढे म्हणतात:

“…it was communism without dictatorship, a miracle which Lenin failed to do.”

अर्थ: संघातील हा साम्यवाद लहान प्रमाणावर होता, पण तो हुकूमशाहीशिवायचा साम्यवाद होता. लेनिनला हा चमत्कार करता आला नाही.

🙏 “बुद्ध की कार्ल मार्क्स” या भाषणातील विचार व्हिडिओमध्ये सोप्या मराठीत समजून घ्यायचे आहेत?
आमच्या YouTube चॅनलवर धम्माचे व्हिडिओ मराठीत पाहा.▶ @marathibuddhism सबस्क्राईब करा

खरा फरक: साधनांचा प्रश्न

बुद्ध की कार्ल मार्क्स या प्रश्नाचे उत्तर बाबासाहेब साधनांच्या आधारे देतात. ध्येय कितीही चांगले असले, तरी ते कोणत्या मार्गाने गाठले जाते, हे त्यांच्या मते तितकेच महत्त्वाचे आहे.

बुद्धांची साधने: पंचशील, अष्टांगिक मार्ग आणि पारमिता

बाबासाहेबांच्या मते बुद्धांनी माणसाला जबरदस्तीने नव्हे, तर स्वेच्छेने बदलण्याचा मार्ग दिला. पंचशील, अष्टांगिक मार्ग आणि दहा पारमिता ही त्याची साधने आहेत. रोजच्या वंदनेत घेतले जाणारे पंचशील बुद्ध वंदना, त्रिशरण आणि पंचशील या लेखात अर्थासह दिले आहे.

वैराला वैराने उत्तर देऊन प्रश्न सुटत नाही, हे धम्मपदाच्या पहिल्याच वग्गात सांगितले आहे:

न हि वेरेन वेरानि, सम्मन्तीध कुदाचनं।
अवेरेन च सम्मन्ति, एस धम्मो सनन्तनो॥
(धम्मपद, गाथा ५)

अर्थ: या जगात वैराने वैर कधीही शांत होत नाही. अवैरानेच ते शांत होते, हाच चिरंतन नियम आहे.

धम्मपदाच्या क्रोधवग्गात हाच विचार अधिक स्पष्ट आहे:

अक्कोधेन जिने कोधं, असाधुं साधुना जिने।
जिने कदरियं दानेन, सच्चेनालिकवादिनं॥
(धम्मपद, गाथा २२३)

अर्थ: क्रोधाला अक्रोधाने जिंकावे, दुष्टपणाला सज्जनतेने, कंजूषपणाला दानाने आणि खोटे बोलणाऱ्याला सत्याने जिंकावे. रोजच्या जीवनात हा मार्ग कसा वापरावा, हे बुद्धांनी सांगितलेले राग शांत करण्याचे उपाय या लेखात आहे.

अंगुलीमाल: मनपरिवर्तनाचे उदाहरण

शस्त्र न उचलता माणूस कसा बदलू शकतो, याचे सर्वांत प्रसिद्ध उदाहरण म्हणजे अंगुलीमाल. अनेक लोकांची हत्या करणारा हा डाकू बुद्धांच्या शांत शब्दांनी बदलला आणि भिक्खू झाला. ही गोष्ट अंगुलीमालाची कथा या लेखात वाचता येईल. बाबासाहेब ज्याला “मनाचा बदल” म्हणतात, त्याचे हे जिवंत उदाहरण आहे.

हिंसा आणि हुकूमशाहीवरील टीका

साम्यवादी हिंसा आणि हुकूमशाही तात्पुरती आणि आवश्यक मानतात. बाबासाहेबांनी या युक्तिवादावर दोन प्रश्न उपस्थित केले:

• समता मिळवण्यासाठी स्वातंत्र्य आणि बंधुता यांचा बळी द्यावा लागत असेल, तर अशी समता किती उपयोगाची?
• बळाने बसवलेली व्यवस्था बळाशिवाय टिकेल, याची खात्री काय?

राज्यसंस्था लोप पावेल का?

मार्क्सवादानुसार कामगारवर्गाची हुकूमशाही तात्पुरती असते आणि शेवटी राज्यसंस्था आपोआप लोप पावते. निबंधाच्या शेवटच्या भागात बाबासाहेब विचारतात: ती कधी लोप पावेल, आणि मग समाज कोणत्या शक्तीवर टिकून राहील?

त्यांच्या मते याचे उत्तर साम्यवादाकडे नाही. सरकारचा धाक नसतानाही लोकांना नीतीने वागायला लावणारी शक्ती म्हणजे धम्म, म्हणजेच नैतिकता. ती शक्ती बुद्धांच्या मार्गातच आहे.

समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता एकत्र कशी?

बुद्ध की कार्ल मार्क्स या निबंधाच्या शेवटी बाबासाहेब दोन क्रांत्यांची तुलना करतात. फ्रेंच राज्यक्रांतीने स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता यांचा नारा दिला, पण समता निर्माण करता आली नाही. रशियन क्रांती समतेसाठी झाली, पण बाबासाहेबांच्या मते त्यात स्वातंत्र्य आणि बंधुता यांचा बळी गेला.

त्यांच्या मांडणीचा आशय असा आहे: स्वातंत्र्य आणि बंधुतेशिवाय समतेला किंमत नाही. ही तिन्ही मूल्ये एकत्र टिकवायची असतील, तर बुद्धांचा मार्गच उपयोगी ठरतो. साम्यवाद त्यातील एकच मूल्य देऊ शकतो. सामाजिक लोकशाहीचा हाच विचार नवयान बौद्ध धम्माचा पाया आहे.

७० वर्षांनंतर हे भाषण का वाचावे?

बुद्ध की कार्ल मार्क्स हा निबंध फक्त इतिहासाचा भाग नाही. आजच्या प्रश्नांसाठीही तो उपयोगी आहे.

• आर्थिक विषमता: गरिबी आणि शोषण हे प्रश्न आजही आहेत. बाबासाहेबांनी ते नाकारले नाहीत; उलट त्यांना गंभीर मानले.
• हिंसेचा मोह: ध्येय चांगले असले की कोणताही मार्ग चालतो, या विचाराला हा निबंध स्पष्ट उत्तर देतो.
• लोकशाहीचे रक्षण: स्वातंत्र्य गमावून मिळालेली समता टिकत नाही, हा इशारा आजही लागू आहे.
• धम्माचा सामाजिक अर्थ: धम्म फक्त वैयक्तिक साधना नसून समाजपरिवर्तनाचा मार्ग आहे, हे या निबंधातून स्पष्ट होते.

बाबासाहेब मार्क्सविरोधी होते का?

हा निबंध वाचताना एक गोष्ट लक्षात ठेवावी. बाबासाहेबांनी मार्क्सच्या शोषणविरोधी विचाराचा आदर केला. त्यांचा विरोध मार्क्सच्या ध्येयाला नव्हता, तर हिंसा आणि हुकूमशाही या साधनांना होता. म्हणून “बुद्ध की कार्ल मार्क्स” या प्रश्नाचे त्यांचे उत्तर “बुद्ध” असले, तरी ते द्वेषातून नव्हे, तर तुलनात्मक अभ्यासातून आलेले आहे.

हा निबंध कसा वाचावा?

1. बुद्ध की कार्ल मार्क्स या निबंधाचे मूळ इंग्रजी रूप “लेखन आणि भाषणे” खंड ३ मध्ये वाचा.
2. आठही भाग क्रमाने वाचा; “साधने” आणि “साधनांचे मूल्यमापन” हे भाग विशेष लक्षपूर्वक वाचा.
3. विहारात किंवा अभ्यासवर्गात २० नोव्हेंबरला या निबंधाचे सामूहिक वाचन आणि चर्चा आयोजित करा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

बुद्ध की कार्ल मार्क्स हे भाषण कधी आणि कुठे झाले?

२० नोव्हेंबर १९५६ रोजी काठमांडू (नेपाळ) येथे भरलेल्या चौथ्या जागतिक बौद्ध परिषदेत. ही परिषद १५ ते २१ नोव्हेंबर १९५६ दरम्यान झाली.

“Buddha or Karl Marx” निबंध कुठे वाचता येईल?

“डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: लेखन आणि भाषणे” खंड ३ मध्ये. महाराष्ट्र शासनाने तो १९८७ मध्ये प्रथम प्रकाशित केला. हा खंड परराष्ट्र मंत्रालयाच्या संकेतस्थळावर PDF स्वरूपात उपलब्ध आहे.

बाबासाहेबांच्या मते बुद्ध आणि मार्क्स यांच्यातील मुख्य फरक काय?

साधनांचा. बुद्ध माणसाचे मन बदलून स्वेच्छेने बदल घडवतात, तर साम्यवादी हिंसा आणि हुकूमशाहीचा मार्ग स्वीकारतात, असे बाबासाहेबांनी मांडले.

बुद्ध आणि मार्क्स यांच्यात साम्य काय आहे?

दोघेही जगाची पुनर्रचना करून दुःख आणि शोषण दूर करू इच्छितात. खाजगी संपत्तीमुळे दुःख निर्माण होते, हा विचारही दोघांच्या शिकवणीत दिसतो.

भिक्खू किती वस्तू बाळगू शकतो?

विनय परंपरेनुसार आठ मूलभूत वस्तू (अट्ठ परिक्खार): तीन चीवरे, भिक्षापात्र, वस्तरा, सुई, कमरबंद आणि पाणी गाळण्याचे वस्त्र.

या भाषणाला ७० वर्षे कधी पूर्ण होतात?

२० नोव्हेंबर २०२६ रोजी. बाबासाहेबांच्या महापरिनिर्वाणापूर्वी अवघ्या १६ दिवस आधी हे भाषण झाले होते.

निष्कर्ष

बुद्ध की कार्ल मार्क्स या प्रश्नावर बाबासाहेबांचे उत्तर स्पष्ट आहे: ध्येय बरेचसे सारखे असले, तरी बुद्धांचा मार्ग अधिक मानवी आणि अधिक टिकाऊ आहे. शोषणमुक्त समाज हवा असेल, तर तो हिंसेने नव्हे, तर मनपरिवर्तनाने, लोकशाहीने आणि नैतिकतेने उभा करावा लागेल. ७० वर्षांनंतरही हा विचार आपल्याला समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता एकत्र जपण्याचा मार्ग दाखवतो.

हा लेख उपयोगी वाटला, तर २० नोव्हेंबरपूर्वी विद्यार्थी, अभ्यासवर्ग आणि मित्रपरिवाराला WhatsApp व Facebook वर नक्की शेअर करा. निबंधातील कोणता मुद्दा आपल्याला सर्वांत महत्त्वाचा वाटतो, ते कमेंटमध्ये जरूर लिहा.

हेही वाचा

• नवयान बौद्ध धम्म म्हणजे काय?
• धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाचा इतिहास
• अंगुलीमालाची कथा
• प्रतीत्यसमुत्पाद आणि कर्म सिद्धांत
• दीक्षाभूमी नागपूर: माहीत नसलेल्या गोष्टी

सब्बे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता। सर्व प्राणी सुखी होवोत.

Sagar Wazarkar

मी सागर वझरकर, तंत्रज्ञान अभ्यासक आणि डिजिटल कंटेंट क्रिएटर असून YouTube व marathibuddhism.com च्या माध्यमातून मराठी बौद्ध इतिहास, विचार आणि संस्कृती या विषयांवर अभ्यासपूर्ण व माहितीपूर्ण मजकूर वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याचा हा माझा प्रयत्न आहे.